A propos de l’algèbre de Hopf des mots tassés 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}

Cécile Mammez
Univ. Littoral Côte d’Opale,
EA 2597 - LMPA Laboratoire de Mathématiques Pures et Appliquées Joseph Liouville,
F-62228 Calais, France and CNRS, FR 2956, France
e-mail : mammez@lmpa.univ-littoral.fr

Résumé. Dans cet article, on étudie l’algèbre de Hopf des mots tassés 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat} introduite par Duchamp, Hoang-Nghia et Tanasa. Pour cela on commence par considérer 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat} à proprement parler (absence de coliberté et description du dual). Puis, on s’intéresse à une sous-algèbre de Hopf de permutations, notée 𝔖𝔖\mathfrak{S}\mathcal{H}, dont le dual 𝔖𝔖superscript\mathfrak{S}\mathcal{H}^{\circledast} est muni d’une structure de quadri-algèbre et donc d’une double structure d’algèbre dendriforme. On introduit par la suite 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}, une algèbre de Hopf de mots tassés stricts croissants. Son caractère cocommutatif pousse à s’intéresser à ses éléments primitifs. On en décrit quelques familles. On montre ensuite que 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW} et l’algèbre de Hopf 𝐍𝐒𝐲𝐦𝐍𝐒𝐲𝐦\mathbf{NSym} des fonctions symétriques non commutatives sont isomorphes. On définit par la suite une algèbre de Hopf quotient de compositions étendues 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}. Celle-ci n’est pas cocommutative mais ses éléments primitifs sont liés à ceux de 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}. De plus, on exprime 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e} comme un coproduit semi-direct d’algèbres de Hopf. Cette construction met à jour une coaction permettant par la suite de définir deux actions de groupes. On termine par la construction d’un isomorphisme explicite entre 𝐈𝐒𝐏𝐖superscript𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}^{\circledast} et 𝐐𝐒𝐲𝐦𝐐𝐒𝐲𝐦\mathbf{QSym} conduisant à un isomorphisme explicite entre 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW} et 𝐍𝐒𝐲𝐦𝐍𝐒𝐲𝐦\mathbf{NSym}.

Mots-clés. Algèbres de Hopf combinatoires, mots tassés, permutations, mots tassés stricts croissants, compositions, coaction, coproduit semi-direct, action, morphismes, fonctions quasi-symétriques.

Abstract. In this article we study the packed words Hopf algebra 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat} introduced by Duchamp, Hoang-Nghia et Tanasa. We start by explaining that 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat} is not cofree, giving its antipode and describing its graded dual. We consider then a Hopf sub-algebra of permutations called 𝔖𝔖\mathfrak{S}\mathcal{H}. Its graded dual 𝔖𝔖superscript\mathfrak{S}\mathcal{H}^{\circledast} has a quadri-algebra structure, so it has a double dendriform algebra structure too. Thereafter, we introduce 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}, a Hopf algebra of increasing strict packed words. It is graded, connected and cocommutative so is isomorphic to the enveloping algebra of its primitive elements. We describe some families of primitive elements. We prove that 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW} and non commutative symmetric functions are isomorphic. We define then an extended compositions Hopf algebra 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}. It is not cocommutative but its primitive elements and those from 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW} are linked. We give an interpretation of 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e} in terms of a semi-direct coproduct Hopf algebra. By using this, we can define two actions groups. We finish by giving an explicit isomorphism between 𝐈𝐒𝐏𝐖superscript𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}^{\circledast} and 𝐐𝐒𝐲𝐦𝐐𝐒𝐲𝐦\mathbf{QSym} and another one between 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW} and 𝐍𝐒𝐲𝐦𝐍𝐒𝐲𝐦\mathbf{NSym}.

Keywords. Combinatorial Hopf algebras, packed words, permutations, increasing strict packed words, compositions, coaction, semi-direct coproduct, action, morphisms, quasi-symmetric functions.

AMS classification. 16T30.

Introduction

Le procédé d’extraction-contraction est largement utilisé dans la construction de cogèbres: on peut par exemple penser à la théorie des nombres avec l’algèbre de Hopf des diagrammes de dissection introduite par Dupont dans [14, chapitre 2], à la théorie des champs quantiques avec l’algèbre de Hopf d’arbres enracinés de Connes et Kreimer [8, 9], l’algèbre de Hopf des arbres de Calaque, Ebrahimi-Fard et Manchon [5], l’algèbre de Hopf des diagrammes orientés de Manchon [32], à la théorie des champs quantiques non commutatifs [39] ou encore la théorie des modèles de gravité quantique n-dimensionnels [33]… Dans leur article [12], Duchamp, Hoang-Nghia et Tanasa souhaitent construire un modèle d’algèbre de Hopf d’extraction-contraction pour les mots tassés et introduisent l’algèbre de Hopf 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}. Outre sa construction, ils prouvent également qu’elle est librement engendrée par un ensemble appelé ensemble des irréductibles. Ils graduent cette nouvelle algèbre en fonction de la longueur des mots tassés, explicitent la dimension des espaces vectoriels engendrés par les éléments d’un degré donné et calculent le nombre de mots tassés irréductibles de degré fixé.

L’objectif de cet article est de mieux comprendre l’algèbre de Hopf 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}, soit dans sa globalité, soit en considérant des sous-objets ou des objets quotients.

Pour cela, nous nous intéressons dans une première section au coproduit et à l’antipode de 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat} (propositions 1 et 2). La non coliberté de cette algèbre de Hopf est établie et ses opérations sont ensuite dualisées afin de déterminer celles de son dual 𝐖𝐌𝐚𝐭superscript𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}^{\circledast}.

Dans une deuxième section, l’accent est mis sur des objets associés à 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}. Nous débutons par une algèbre de Hopf de permutations cocommutative, notée 𝔖𝔖\mathfrak{S}\mathcal{H}. Elle est à la fois un sous-objet et un objet quotient de 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}. Son produit est toujours une concaténation décalée et son coproduit consiste essentiellement à partitionner en deux sous-ensembles les lettres d’un mots w𝑤w donné. Son dual 𝔖𝔖superscript\mathfrak{S}\mathcal{H}^{\circledast} est colibre et commutatif. La structure d’algèbre est donnée par un double battage et la structure de cogèbre par une déconcaténation décalée. En se focalisant sur l’algèbre sous-jacente de 𝔖𝔖superscript\mathfrak{S}\mathcal{H}^{\circledast}, il est aisé de constater l’existence d’une structure de quadri-algèbre. Nous définissons par la suite une algèbre de Hopf de mots tassés stricts croissants, 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}. Cette dernière est construite en quotientant 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat} par l’idéal de Hopf engendré par les mots tassés possédant la lettre x0subscript𝑥0x_{0} dans leur écriture puis en considérant la sous-algèbre de Hopf librement engendrée par les classes des mots de la forme x1x1n foissubscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1𝑛 fois\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{n\text{ fois}} et a pour base les classes des mots tassés de la forme x1x1n1 foisx1x1nk foissubscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑛1 foissubscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑛𝑘 fois\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{n_{1}\text{ fois}}\ast\dots\ast\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{n_{k}\text{ fois}}. Le coproduit de la classe d’un mot de la forme x1x1n1 foisx1x1nk foissubscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑛1 foissubscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑛𝑘 fois\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{n_{1}\text{ fois}}\ast\dots\ast\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{n_{k}\text{ fois}} est obtenu en partitionnant en deux sous-ensembles les k𝑘k mots de la forme x1x1ni foissubscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑛𝑖 fois\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{n_{i}\text{ fois}}. De par son caractère cocommutatif, 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW} s’écrit, d’après le théorème de Cartier-Quillen-Milnor-Moore, comme algèbre enveloppante de ses primitifs. Nous déterminons alors l’existence d’une base particulière pour les éléments primitifs (proposition 13) ainsi que quelques éléments primitifs (propositions 14 à 15). L’étude de 𝐈𝐒𝐏𝐖superscript𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}^{\circledast} permet d’affirmer qu’elle est isomorphe à l’algèbre de Hopf des fonctions quasi-symétriques (proposition 18) et donc, 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW} et l’algèbre de Hopf des fonctions symétriques non commutatives sont isomorphes (proposition 19). Nous terminons cette partie par l’introduction d’une algèbre de Hopf de compositions étendues notée 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}. Elle s’obtient en identifiant chaque mot tassé w𝑤w avec chaque mot tassé wσsubscript𝑤𝜎w_{\sigma} obtenu par permutation des lettres de w𝑤w. On en donne une base dont les vecteurs sont de la forme (α0,α1,,αn)subscript𝛼0subscript𝛼1subscript𝛼𝑛(\alpha_{0},\alpha_{1},\dots,\alpha_{n})α0subscript𝛼0\alpha_{0} est un entier naturel éventuellement nul et α1subscript𝛼1\alpha_{1}, …, αnsubscript𝛼𝑛\alpha_{n} sont des entiers naturels non nuls. La composition étendue (α0,α1,,αn)subscript𝛼0subscript𝛼1subscript𝛼𝑛(\alpha_{0},\alpha_{1},\dots,\alpha_{n}) représente la classe du mot tassé wα=x0x0α1 foisx1x1αn foissubscript𝑤𝛼subscriptsubscript𝑥0subscript𝑥0subscript𝛼1 foissubscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛼𝑛 foisw_{\alpha}=\underbrace{x_{0}\dots x_{0}}_{\alpha_{1}\text{ fois}}\ast\dots\ast\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\alpha_{n}\text{ fois}}. Ainsi, pour tout i0,n𝑖0𝑛i\in\llbracket 0,n\rrbracket, l’entier αisubscript𝛼𝑖\alpha_{i} correspond à la fréquence d’apparition |wα|xαisubscriptsubscript𝑤𝛼subscript𝑥subscript𝛼𝑖|w_{\alpha}|_{x_{\alpha_{i}}} de la lettre xα1subscript𝑥subscript𝛼1x_{\alpha_{1}} dans le mot wαsubscript𝑤𝛼w_{\alpha}. Le produit de deux compositions étendues est obtenu par somme des fréquences d’apparition de la lettre x0subscript𝑥0x_{0} et concaténation des fréquences des autres lettres. Le coproduit est obtenu à partir de Δ(wα)Δsubscript𝑤𝛼\Delta(w_{\alpha}) dans 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}. L’étude des deux opérations de 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e} montre qu’elle est munie d’une structure de coproduit semi-direct d’algèbres de Hopf (propositions 25 à 27). Cette structure permet de mettre à jour deux actions de groupes (propositions 28 et 30). Nous considérons ensuite les éléments primitifs de 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}. Ils sont liés à ceux de 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}. Ceci fait l’objet des propositions 32 à 36.

L’objectif de la dernière section est de construire deux isomorphismes explicites; le premier entre 𝐈𝐒𝐏𝐖superscript𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}^{\circledast} et 𝐐𝐒𝐲𝐦𝐐𝐒𝐲𝐦\mathbf{QSym}, le deuxième entre 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW} et 𝐍𝐒𝐲𝐦𝐍𝐒𝐲𝐦\mathbf{NSym}. Pour cela, on utilise un procédé introduit par Aguiar, Bergeron, Sottile dans [1] exprimant 𝐐𝐒𝐲𝐦𝐐𝐒𝐲𝐦\mathbf{QSym} comme objet terminal dans la catégorie des algèbres de Hopf combinatoires.

Vous trouverez une version plus détaillée et plus complète de l’ensemble de ces résultats dans mon manuscrit de thèse [31].

1 Algèbre de Hopf des mots tassés

Commençons par rappeler la construction de 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat} [12] ainsi que quelques notations utiles dans la suite de l’article. Rappelons également l’existence d’une famille de mots tassés qui engendrent librement l’algèbre de Hopf: les irréductibles. Par la suite, l’objectif est de mettre à jour quelques particularités de 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}. Nous établissons le caractère non-colibre de la cogèbre associée à 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat} et explicitons l’antipode. Nous terminons par la présentation du dual gradué de 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat} que l’on note 𝐖𝐌𝐚𝐭superscript𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}^{\circledast}.

1.1 Algèbre de Hopf 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}

Notations

Soit 𝕂𝕂\mathbb{K} un corps commutatif de caractéristique 0. On considère un alphabet infini, dénombrable, totalement ordonné X={x0<x1<x2<}𝑋subscript𝑥0subscript𝑥1subscript𝑥2X=\{x_{0}<x_{1}<x_{2}<\dots\} et l’on note Xsuperscript𝑋X^{*} l’ensemble des mots formés à partir de X𝑋X.
Pour tout entier naturel n𝑛n non nul, tout mot w=xk1xknX𝑤subscript𝑥subscript𝑘1subscript𝑥subscript𝑘𝑛superscript𝑋w=x_{k_{1}}\dots x_{k_{n}}\in X^{*} et tous les entiers naturels i𝑖i et s𝑠s, on pose :

|w|=𝑤absent\displaystyle|w|= n,𝑛\displaystyle n, |w|xi=subscript𝑤subscript𝑥𝑖absent\displaystyle|w|_{x_{i}}= Card{s1,n | ks=i},𝐶𝑎𝑟𝑑conditional-set𝑠1𝑛  subscript𝑘𝑠𝑖\displaystyle Card\big{\{}s\in\llbracket 1,n\rrbracket\text{ }|\text{ }k_{s}=i\big{\}},
Alph(w)=Alph𝑤absent\displaystyle\operatorname{Alph}(w)= {xi | |w|xi0},conditional-setsubscript𝑥𝑖  subscript𝑤subscript𝑥𝑖0\displaystyle\big{\{}x_{i}\text{ }|\text{ }|w|_{x_{i}}\neq 0\big{\}}, IAlph(w)=IAlph𝑤absent\displaystyle\operatorname{IAlph}(w)= {i | |w|xi0},conditional-set𝑖  subscript𝑤subscript𝑥𝑖0\displaystyle\big{\{}i\in\mathbb{N}\text{ }|\text{ }|w|_{x_{i}}\neq 0\big{\}},
sup(w)=supremum𝑤absent\displaystyle\sup(w)= sup(IAlph(w)),supremumIAlph𝑤\displaystyle\sup(\operatorname{IAlph}(w)), Ts(w)=subscript𝑇𝑠𝑤absent\displaystyle T_{s}(w)= xu1xun où uj={kj+s si kj0,0 sinon.subscript𝑥subscript𝑢1subscript𝑥subscript𝑢𝑛 où subscript𝑢𝑗casessubscript𝑘𝑗𝑠 si subscript𝑘𝑗00 sinon.\displaystyle x_{u_{1}}\dots x_{u_{n}}\text{ o\`{u} }u_{j}=\begin{cases}k_{j}+s&\mbox{ si }k_{j}\neq 0,\\ 0&\mbox{ sinon. }\end{cases}

Si l’on pose IAlph(w){0}={j1<<js}IAlph𝑤0subscript𝑗1subscript𝑗𝑠\operatorname{IAlph}(w)\setminus\{0\}=\{j_{1}<\dots<j_{s}\} (avec s=sup(w)𝑠supremum𝑤s=\sup(w)), on peut définir le mot tassé pack(w)=xp1xpnpack𝑤subscript𝑥subscript𝑝1subscript𝑥subscript𝑝𝑛\operatorname{pack}(w)=x_{p_{1}}\dots x_{p_{n}}pj={m si kj=jm0 si kj=0subscript𝑝𝑗cases𝑚 si subscript𝑘𝑗subscript𝑗𝑚0 si subscript𝑘𝑗0p_{j}=\begin{cases}m&\mbox{ si }k_{j}=j_{m}\\ 0&\mbox{ si }k_{j}=0\end{cases} et pack(X)={pack(w) | wX}packsuperscript𝑋conditional-setpack𝑤  𝑤superscript𝑋\operatorname{pack}(X^{*})=\big{\{}\operatorname{pack}(w)\text{ }|\text{ }w\in X^{*}\big{\}}.

Exemples.

pack(x3x7x1x8)=x2x3x1x4packsubscript𝑥3subscript𝑥7subscript𝑥1subscript𝑥8subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥1subscript𝑥4\operatorname{pack}(x_{3}x_{7}x_{1}x_{8})=x_{2}x_{3}x_{1}x_{4} et pack(x50x7x0x8)=x3x1x0x2packsubscript𝑥50subscript𝑥7subscript𝑥0subscript𝑥8subscript𝑥3subscript𝑥1subscript𝑥0subscript𝑥2\operatorname{pack}(x_{50}x_{7}x_{0}x_{8})=x_{3}x_{1}x_{0}x_{2}.

On définit le produit de concaténation décalée suivant:

:{pack(X)pack(X)pack(X)(u,v)uv=uTsup(u)(v).\ast:\left\{\begin{array}[]{rcl}\operatorname{pack}(X^{*})\otimes\operatorname{pack}(X^{*})&\longrightarrow&\operatorname{pack}(X^{*})\\ (u,v)&\longrightarrow&u\ast v=uT_{\sup(u)}(v).\end{array}\right.
Exemple.

x2x1x0x0x1x0x3x2=x2x1x0x0x3x0x5x4subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥0subscript𝑥0subscript𝑥1subscript𝑥0subscript𝑥3subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥0subscript𝑥0subscript𝑥3subscript𝑥0subscript𝑥5subscript𝑥4x_{2}x_{1}x_{0}\ast x_{0}x_{1}x_{0}x_{3}x_{2}=x_{2}x_{1}x_{0}x_{0}x_{3}x_{0}x_{5}x_{4}.

On définit le coproduit d’extraction-contraction suivant :

Δ:{pack(X)pack(X)pack(X)wΔ(w)=I+J={1,,|w|}pack(w[I])pack(w[J]/w[I]):Δcasespacksuperscript𝑋tensor-productpacksuperscript𝑋packsuperscript𝑋𝑤Δ𝑤subscript𝐼𝐽1𝑤tensor-productpack𝑤delimited-[]𝐼pack𝑤delimited-[]𝐽𝑤delimited-[]𝐼\Delta:\left\{\begin{array}[]{rcl}\operatorname{pack}(X^{*})&\longrightarrow&\operatorname{pack}(X^{*})\otimes\operatorname{pack}(X^{*})\\ w&\longrightarrow&\Delta(w)=\sum\limits_{I+J=\{1,\dots,|w|\}}\operatorname{pack}(w[I])\otimes\operatorname{pack}(w[J]/w[I])\end{array}\right.

I+J𝐼𝐽\displaystyle I+J désigne l’union disjointe de I et J,désigne l’union disjointe de 𝐼 et 𝐽\displaystyle\text{ d\'{e}signe l'union disjointe de }I\text{ et }J,
w[I]𝑤delimited-[]𝐼\displaystyle w[I] =xki1xkil, si I={i1<<il},absentsubscript𝑥subscript𝑘subscript𝑖1subscript𝑥subscript𝑘subscript𝑖𝑙, si 𝐼subscript𝑖1subscript𝑖𝑙\displaystyle=x_{k_{i_{1}}}\dots x_{k_{i_{l}}}\text{, si }I=\{i_{1}<\dots<i_{l}\},
w[J]/w[I]𝑤delimited-[]𝐽𝑤delimited-[]𝐼\displaystyle w[J]/w[I] =x~kj1x~kj|w|l où J={j1<<j|w|l} et x~kjt={xkjt si kjtAlph(w[I]),x0 sinon.absentsubscript~𝑥subscript𝑘subscript𝑗1subscript~𝑥subscript𝑘subscript𝑗𝑤𝑙 où 𝐽subscript𝑗1subscript𝑗𝑤𝑙 et subscript~𝑥subscript𝑘subscript𝑗𝑡casessubscript𝑥subscript𝑘subscript𝑗𝑡 si subscript𝑘subscript𝑗𝑡Alph𝑤delimited-[]𝐼subscript𝑥0 sinon.\displaystyle=\tilde{x}_{k_{j_{1}}}\dots\tilde{x}_{k_{j_{|w|-l}}}\text{ o\`{u} }J=\{j_{1}<\dots<j_{|w|-l}\}\text{ et }\tilde{x}_{k_{j_{t}}}=\begin{cases}x_{k_{j_{t}}}&\mbox{ si }k_{j_{t}}\notin\operatorname{Alph}(w[I]),\\ x_{0}&\mbox{ sinon. }\end{cases}

Pour une meilleure lisibilité, on définit le coproduit réduit par:

Δ~:{pack(X)𝕂pack(X)pack(X)wΔ~(w)=Δ(w)w11w.:~Δcasespacksuperscript𝑋𝕂tensor-productpacksuperscript𝑋packsuperscript𝑋𝑤~Δ𝑤Δ𝑤tensor-product𝑤1tensor-product1𝑤\tilde{\Delta}:\left\{\begin{array}[]{rcl}\operatorname{pack}(X^{*})\setminus\mathbb{K}&\longrightarrow&\operatorname{pack}(X^{*})\otimes\operatorname{pack}(X^{*})\\ w&\longrightarrow&\tilde{\Delta}(w)=\Delta(w)-w\otimes 1-1\otimes w.\end{array}\right.

Il est coassociatif, non unitaire.

Exemples.
Δ~(x1x2x0)~Δsubscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥0\displaystyle\tilde{\Delta}(x_{1}x_{2}x_{0}) =x1x1x0+x1x1x0+x0x1x2+x1x2x0+x1x0x1+x1x0x1absenttensor-productsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥0tensor-productsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥0tensor-productsubscript𝑥0subscript𝑥1subscript𝑥2tensor-productsubscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥0tensor-productsubscript𝑥1subscript𝑥0subscript𝑥1tensor-productsubscript𝑥1subscript𝑥0subscript𝑥1\displaystyle=x_{1}\otimes x_{1}x_{0}+x_{1}\otimes x_{1}x_{0}+x_{0}\otimes x_{1}x_{2}+x_{1}x_{2}\otimes x_{0}+x_{1}x_{0}\otimes x_{1}+x_{1}x_{0}\otimes x_{1}
=2x1x1x0+x0x1x2+x1x2x0+2x1x0x1,absenttensor-product2subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥0tensor-productsubscript𝑥0subscript𝑥1subscript𝑥2tensor-productsubscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥0tensor-product2subscript𝑥1subscript𝑥0subscript𝑥1\displaystyle=2x_{1}\otimes x_{1}x_{0}+x_{0}\otimes x_{1}x_{2}+x_{1}x_{2}\otimes x_{0}+2x_{1}x_{0}\otimes x_{1},
Δ~(x1x2x1)~Δsubscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥1\displaystyle\tilde{\Delta}(x_{1}x_{2}x_{1}) =x1x1x0+x1x1x1+x1x0x1+x1x2x0+x1x1x1+x2x1x0.absenttensor-productsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥0tensor-productsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥1tensor-productsubscript𝑥1subscript𝑥0subscript𝑥1tensor-productsubscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥0tensor-productsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥1tensor-productsubscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥0\displaystyle=x_{1}\otimes x_{1}x_{0}+x_{1}\otimes x_{1}x_{1}+x_{1}\otimes x_{0}x_{1}+x_{1}x_{2}\otimes x_{0}+x_{1}x_{1}\otimes x_{1}+x_{2}x_{1}\otimes x_{0}.

L’espace 𝐖𝐌𝐚𝐭=(Vect(pack(X)),,1X,Δ,ε)\mathbf{WMat}=(Vect(\operatorname{pack}(X^{*})),\ast,1_{X^{*}},\Delta,\varepsilon) (où 1Xsubscript1superscript𝑋1_{X^{*}} et ε𝜀\varepsilon désignent respectivement l’unité et la co-unité) est l’algèbre de Hopf des mots tassés sur laquelle nous allons travailler. On rappelle (cf. [12, proposition 2]) que 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat} est librement engendrée par

Irr(𝐖𝐌𝐚𝐭)={wpack(X) | u,vpack(X),(w=uv)(u=1 ou v=1)}.Irr𝐖𝐌𝐚𝐭conditional-set𝑤packsuperscript𝑋 formulae-sequence for-all𝑢𝑣packsuperscript𝑋𝑤𝑢𝑣𝑢1 ou 𝑣1\operatorname{Irr}(\mathbf{WMat})=\bigg{\{}w\in\operatorname{pack}(X^{*})\text{ }|\text{ }\forall u,v\in\operatorname{pack}(X^{*}),(w=u\ast v)\Longrightarrow(u=1\text{ ou }v=1)\bigg{\}}.

Tout mot wIrr(𝐖𝐌𝐚𝐭)𝑤Irr𝐖𝐌𝐚𝐭w\in\operatorname{Irr}(\mathbf{WMat}) est dit irréductible.

Dans la suite, sauf mention contraire, w𝐖𝐌𝐚𝐭𝑤𝐖𝐌𝐚𝐭w\in\mathbf{WMat} ou w(𝐖𝐌𝐚𝐭)n𝑤subscript𝐖𝐌𝐚𝐭𝑛w\in(\mathbf{WMat})_{n} sous-entendra toujours que w𝑤w est un mot tassé ou un mot tassé de longueur n𝑛n.

1.1.1 Utilisation du coproduit pour prouver l’absence de coliberté

On souhaite montrer que 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat} n’est pas colibre. Pour cela on considère les éléments primitifs de la cogèbre des mots tassés. Soit F𝐖𝐌𝐚𝐭subscript𝐹𝐖𝐌𝐚𝐭F_{\mathbf{WMat}} la série formelle de 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}. On a, par calcul direct du nombre de mots tassés:

F𝐖𝐌𝐚𝐭(h)=1+2n(α1αk)nn!α1!αk!hn=1+2h+6h2+26h3+subscript𝐹𝐖𝐌𝐚𝐭12subscript𝑛superscriptmodelssubscript𝛼1subscript𝛼𝑘𝑛𝑛subscript𝛼1subscript𝛼𝑘superscript𝑛126superscript226superscript3F_{\mathbf{WMat}}(h)=1+2\sum_{\begin{subarray}{c}n\in\mathbb{N}^{*}\\ (\alpha_{1}\dots\alpha_{k})\models n\end{subarray}}\frac{n!}{\alpha_{1}!\dots\alpha_{k}!}h^{n}=1+2h+6h^{2}+26h^{3}+\dots

Si 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat} était colibre la série formelle FPrim(𝐖𝐌𝐚𝐭)subscript𝐹Prim𝐖𝐌𝐚𝐭F_{\operatorname{Prim}(\mathbf{WMat})} de ses éléments primitifs serait égale à:

FPrim(𝐖𝐌𝐚𝐭)(h)=11F𝐖𝐌𝐚𝐭(h)=2h+2h2+10h3+subscript𝐹Prim𝐖𝐌𝐚𝐭11subscript𝐹𝐖𝐌𝐚𝐭22superscript210superscript3F_{\operatorname{Prim}(\mathbf{WMat})}(h)=1-\frac{1}{F_{\mathbf{WMat}}(h)}=2h+2h^{2}+10h^{3}+\dots

Cherchons alors une base de Prim(𝐖𝐌𝐚𝐭)3{\operatorname{Prim}(\mathbf{WMat})}_{3}, l’espace des éléments primitifs de degré 3, par calcul direct. On obtient :

Prim(𝐖𝐌𝐚𝐭)3=Vect(V1,,V12){\operatorname{Prim}(\mathbf{WMat})}_{3}=Vect(V_{1},\dots,V_{12})

V1,,V12subscript𝑉1subscript𝑉12V_{1},\dots,V_{12} sont les vecteurs linéairement indépendants suivants:

V1subscript𝑉1\displaystyle V_{1} =x0x1x2+2x1x0x2x1x2x0,absentsubscript𝑥0subscript𝑥1subscript𝑥22subscript𝑥1subscript𝑥0subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥0\displaystyle=-x_{0}x_{1}x_{2}+2x_{1}x_{0}x_{2}-x_{1}x_{2}x_{0}, V2subscript𝑉2\displaystyle V_{2} =x0x2x1+2x1x0x22x1x2x0+x2x1x0,absentsubscript𝑥0subscript𝑥2subscript𝑥12subscript𝑥1subscript𝑥0subscript𝑥22subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥0subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥0\displaystyle=-x_{0}x_{2}x_{1}+2x_{1}x_{0}x_{2}-2x_{1}x_{2}x_{0}+x_{2}x_{1}x_{0},
V3subscript𝑉3\displaystyle V_{3} =x1x0x2x1x2x0x2x0x1+x2x1x0,absentsubscript𝑥1subscript𝑥0subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥0subscript𝑥2subscript𝑥0subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥0\displaystyle=x_{1}x_{0}x_{2}-x_{1}x_{2}x_{0}-x_{2}x_{0}x_{1}+x_{2}x_{1}x_{0}, V4subscript𝑉4\displaystyle V_{4} =x1x2x32x3x2x1+3x3x1x2,absentsubscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥32subscript𝑥3subscript𝑥2subscript𝑥13subscript𝑥3subscript𝑥1subscript𝑥2\displaystyle=-x_{1}x_{2}x_{3}-2x_{3}x_{2}x_{1}+3x_{3}x_{1}x_{2},
V5subscript𝑉5\displaystyle V_{5} =x1x3x2x3x2x1+2x3x1x2,absentsubscript𝑥1subscript𝑥3subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥2subscript𝑥12subscript𝑥3subscript𝑥1subscript𝑥2\displaystyle=-x_{1}x_{3}x_{2}-x_{3}x_{2}x_{1}+2x_{3}x_{1}x_{2}, V6subscript𝑉6\displaystyle V_{6} =x2x1x3x3x2x1+2x3x1x2,absentsubscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥3subscript𝑥3subscript𝑥2subscript𝑥12subscript𝑥3subscript𝑥1subscript𝑥2\displaystyle=-x_{2}x_{1}x_{3}-x_{3}x_{2}x_{1}+2x_{3}x_{1}x_{2},
V7subscript𝑉7\displaystyle V_{7} =x2x3x1+x3x1x2,absentsubscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥1subscript𝑥3subscript𝑥1subscript𝑥2\displaystyle=-x_{2}x_{3}x_{1}+x_{3}x_{1}x_{2}, V8subscript𝑉8\displaystyle V_{8} =x1x2x1+x2x1x2,absentsubscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥2\displaystyle=-x_{1}x_{2}x_{1}+x_{2}x_{1}x_{2},
V9subscript𝑉9\displaystyle V_{9} =x1x2x2+2x2x1x2x2x2x1,absentsubscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥22subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥1\displaystyle=-x_{1}x_{2}x_{2}+2x_{2}x_{1}x_{2}-x_{2}x_{2}x_{1}, V10subscript𝑉10\displaystyle V_{10} =x2x1x1+2x1x2x1x1x1x2,absentsubscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥12subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥2\displaystyle=-x_{2}x_{1}x_{1}+2x_{1}x_{2}x_{1}-x_{1}x_{1}x_{2},
V11subscript𝑉11\displaystyle V_{11} =x0x1x1+2x1x0x1x1x1x0,absentsubscript𝑥0subscript𝑥1subscript𝑥12subscript𝑥1subscript𝑥0subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥0\displaystyle=-x_{0}x_{1}x_{1}+2x_{1}x_{0}x_{1}-x_{1}x_{1}x_{0}, V12subscript𝑉12\displaystyle V_{12} =x1x0x0+2x0x1x0x0x0x1.absentsubscript𝑥1subscript𝑥0subscript𝑥02subscript𝑥0subscript𝑥1subscript𝑥0subscript𝑥0subscript𝑥0subscript𝑥1\displaystyle=-x_{1}x_{0}x_{0}+2x_{0}x_{1}x_{0}-x_{0}x_{0}x_{1}.

On a alors:

dim(Prim(𝐖𝐌𝐚𝐭)3)=1210=11F𝐖𝐌𝐚𝐭,h3.\dim({\operatorname{Prim}(\mathbf{WMat})}_{3})=12\neq 10=\langle 1-\frac{1}{F_{\mathbf{WMat}}},h^{3}\rangle.

L’algèbre de Hopf 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat} n’est donc pas colibre.

1.1.2 Utilisation du produit et du coproduit dans le calcul de l’antipode

Par itération du coproduit, pour tout entier n𝑛superscriptn\in\mathbb{N}^{*}, tout mot w(𝐖𝐌𝐚𝐭)n𝑤subscript𝐖𝐌𝐚𝐭𝑛w\in(\mathbf{WMat})_{n} et tout entier k0,n1𝑘0𝑛1k\in\llbracket 0,n-1\rrbracket on obtient:

Δ(k)(w)=I1++Ik+1={1,,|w|}pack(w[I1])pack(w[I2]/w[I1])pack(w[Ik+1]/w[I1++Ik]).superscriptΔ𝑘𝑤subscriptsubscript𝐼1subscript𝐼𝑘11𝑤tensor-productpack𝑤delimited-[]subscript𝐼1pack𝑤delimited-[]subscript𝐼2𝑤delimited-[]subscript𝐼1pack𝑤delimited-[]subscript𝐼𝑘1𝑤delimited-[]subscript𝐼1subscript𝐼𝑘\Delta^{(k)}(w)=\sum\limits_{I_{1}+\dots+I_{k+1}=\{1,\dots,|w|\}}\operatorname{pack}(w[I_{1}])\otimes\operatorname{pack}(w[I_{2}]/w[I_{1}])\otimes\dots\otimes\operatorname{pack}(w[I_{k+1}]/w[I_{1}+\dots+I_{k}]). (1)
Proposition 1.

Soit n𝑛superscriptn\in\mathbb{N}^{*} un entier et w(𝐖𝐌𝐚𝐭)n𝑤subscript𝐖𝐌𝐚𝐭𝑛w\in(\mathbf{WMat})_{n} un mot tassé. En w𝑤w, l’antipode vaut:

S(w)=k=1|w|(1)kI1++Ik={1,,|w|}j,Ijpack(w[I1]w[I2]/w[I1]w[Ik]/w[I1++Ik1]).𝑆𝑤superscriptsubscript𝑘1𝑤superscript1𝑘subscriptsubscript𝐼1subscript𝐼𝑘1𝑤for-all𝑗subscript𝐼𝑗pack𝑤delimited-[]subscript𝐼1𝑤delimited-[]subscript𝐼2𝑤delimited-[]subscript𝐼1𝑤delimited-[]subscript𝐼𝑘𝑤delimited-[]subscript𝐼1subscript𝐼𝑘1S(w)=\sum_{k=1}^{|w|}(-1)^{k}\sum_{\begin{subarray}{c}I_{1}+\dots+I_{k}=\{1,\dots,|w|\}\\ \forall j,\leavevmode\nobreak\ I_{j}\neq\emptyset\end{subarray}}\operatorname{pack}(w[I_{1}]\ast w[I_{2}]/w[I_{1}]\ast\dots\ast w[I_{k}]/w[I_{1}+\dots+I_{k-1}]).
Démonstration.

Soient n𝑛superscriptn\in\mathbb{N}^{*} un entier et w(𝐖𝐌𝐚𝐭)n𝑤subscript𝐖𝐌𝐚𝐭𝑛w\in(\mathbf{WMat})_{n} un mot tassé. Pour démontrer la proposition énoncée on utilise le coproduit itéré explicité par la formule 1 ainsi que le fait que S𝑆S soit l’inverse de Id𝐼𝑑Id pour le produit de convolution. On obtient alors:

S(w)𝑆𝑤\displaystyle S(w) =I1+I2={1,,|w|}I2S(pack(w[I1]))pack(w[I2]/w[I1])absentsubscriptsubscript𝐼1subscript𝐼21𝑤subscript𝐼2𝑆pack𝑤delimited-[]subscript𝐼1pack𝑤delimited-[]subscript𝐼2𝑤delimited-[]subscript𝐼1\displaystyle=-\sum_{\begin{subarray}{c}I_{1}+I_{2}=\{1,\dots,|w|\}\\ I_{2}\neq\emptyset\end{subarray}}S(\operatorname{pack}(w[I_{1}]))\ast\operatorname{pack}(w[I_{2}]/w[I_{1}])
=I1+I2+I3={1,,|w|}I2I3S(pack(w[I1]))pack(w[I2]/w[I1])pack(w[I3]/w[I1+I2])absentsubscriptsubscript𝐼1subscript𝐼2subscript𝐼31𝑤subscript𝐼2subscript𝐼3𝑆pack𝑤delimited-[]subscript𝐼1pack𝑤delimited-[]subscript𝐼2𝑤delimited-[]subscript𝐼1pack𝑤delimited-[]subscript𝐼3𝑤delimited-[]subscript𝐼1subscript𝐼2\displaystyle=\sum_{\begin{subarray}{c}I_{1}+I_{2}+I_{3}=\{1,\dots,|w|\}\\ I_{2}\neq\emptyset\\ I_{3}\neq\emptyset\end{subarray}}S(\operatorname{pack}(w[I_{1}]))\ast\operatorname{pack}(w[I_{2}]/w[I_{1}])\ast\operatorname{pack}(w[I_{3}]/w[I_{1}+I_{2}])
=k=1|w|(1)kI1++Ik={1,,|w|}Ijpack(w[I1])pack(w[Ik]/w[I1++Ik1])absentsuperscriptsubscript𝑘1𝑤superscript1𝑘subscriptsubscript𝐼1subscript𝐼𝑘1𝑤subscript𝐼𝑗pack𝑤delimited-[]subscript𝐼1pack𝑤delimited-[]subscript𝐼𝑘𝑤delimited-[]subscript𝐼1subscript𝐼𝑘1\displaystyle=\sum_{k=1}^{|w|}(-1)^{k}\sum_{\begin{subarray}{c}I_{1}+\dots+I_{k}=\{1,\dots,|w|\}\\ I_{j}\neq\emptyset\end{subarray}}\operatorname{pack}(w[I_{1}])\ast\dots\ast\operatorname{pack}(w[I_{k}]/w[I_{1}+\dots+I_{k-1}])
=k=1|w|(1)kI1++Ik={1,,|w|}Ijpack(w[I1]w[I2]/w[I1]w[Ik]/w[I1++Ik1]).absentsuperscriptsubscript𝑘1𝑤superscript1𝑘subscriptsubscript𝐼1subscript𝐼𝑘1𝑤subscript𝐼𝑗pack𝑤delimited-[]subscript𝐼1𝑤delimited-[]subscript𝐼2𝑤delimited-[]subscript𝐼1𝑤delimited-[]subscript𝐼𝑘𝑤delimited-[]subscript𝐼1subscript𝐼𝑘1\displaystyle=\sum_{k=1}^{|w|}(-1)^{k}\sum_{\begin{subarray}{c}I_{1}+\dots+I_{k}=\{1,\dots,|w|\}\\ I_{j}\neq\emptyset\end{subarray}}\operatorname{pack}(w[I_{1}]\ast w[I_{2}]/w[I_{1}]\ast\dots\ast w[I_{k}]/w[I_{1}+\dots+I_{k-1}]).

D’où le résultat énoncé. ∎

L’image de certains mots tassés par l’antipode est remarquable comme l’illustre la proposition suivante.

Proposition 2.
  1. 1.

    S(x0x0n fois)=(1)nx0x0n fois.𝑆subscriptsubscript𝑥0subscript𝑥0𝑛 foissuperscript1𝑛subscriptsubscript𝑥0subscript𝑥0𝑛 foisS(\underbrace{x_{0}\dots x_{0}}_{n\text{ fois}})=(-1)^{n}\underbrace{x_{0}\dots x_{0}}_{n\text{ fois}}.

  2. 2.

    S(x1x1n fois)=(1)n+1k=1n(nk)(1)kx1x1k foisx0x0nk fois.𝑆subscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1𝑛 foissuperscript1𝑛1superscriptsubscript𝑘1𝑛binomial𝑛𝑘superscript1𝑘subscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1𝑘 foissubscriptsubscript𝑥0subscript𝑥0𝑛𝑘 foisS(\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{n\text{ fois}})=(-1)^{n+1}\sum\limits_{k=1}^{n}\displaystyle\binom{n}{k}(-1)^{k}\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{k\text{ fois}}\underbrace{x_{0}\dots x_{0}}_{n-k\text{ fois}}.

  3. 3.

    Soit (α1,,αn)()nsubscript𝛼1subscript𝛼𝑛superscriptsuperscript𝑛(\alpha_{1},\dots,\alpha_{n})\in(\mathbb{N}^{*})^{n}. On a :

    S(x1x1αn foisxnxnα1 fois)=(1)(n+j=1nαj)s=nα1++αnk1++kn=s1kjαj(1)s(α1k1)(αnkn)ωα,k𝑆subscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛼𝑛 foissubscriptsubscript𝑥𝑛subscript𝑥𝑛subscript𝛼1 foissuperscript1𝑛superscriptsubscript𝑗1𝑛subscript𝛼𝑗superscriptsubscript𝑠𝑛subscript𝛼1subscript𝛼𝑛subscriptsubscript𝑘1subscript𝑘𝑛𝑠1subscript𝑘𝑗subscript𝛼𝑗superscript1𝑠binomialsubscript𝛼1subscript𝑘1binomialsubscript𝛼𝑛subscript𝑘𝑛subscript𝜔𝛼𝑘S(\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\alpha_{n}\text{ fois}}\dots\underbrace{x_{n}\dots x_{n}}_{\alpha_{1}\text{ fois}})=(-1)^{(n+\sum\limits_{j=1}^{n}\alpha_{j})}\sum_{s=n}^{\alpha_{1}+\dots+\alpha_{n}}\sum_{\begin{subarray}{c}k_{1}+\dots+k_{n}=s\\ 1\leq k_{j}\leq\alpha_{j}\end{subarray}}(-1)^{s}\binom{\alpha_{1}}{k_{1}}\dots\binom{\alpha_{n}}{k_{n}}\omega_{\alpha,k}

    ωα,k=x1x1k1 foisx0x0α1k1 foisxnxnkn foisx0x0αnkn fois.subscript𝜔𝛼𝑘subscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑘1 foissubscriptsubscript𝑥0subscript𝑥0subscript𝛼1subscript𝑘1 foissubscriptsubscript𝑥𝑛subscript𝑥𝑛subscript𝑘𝑛 foissubscriptsubscript𝑥0subscript𝑥0subscript𝛼𝑛subscript𝑘𝑛 fois\omega_{\alpha,k}=\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{k_{1}\text{ fois}}\underbrace{x_{0}\dots x_{0}}_{\alpha_{1}-k_{1}\text{ fois}}\dots\underbrace{x_{n}\dots x_{n}}_{k_{n}\text{ fois}}\underbrace{x_{0}\dots x_{0}}_{\alpha_{n}-k_{n}\text{ fois}}.
  4. 4.

    S(x1xn)=(1)nx1xn.𝑆subscript𝑥1subscript𝑥𝑛superscript1𝑛subscript𝑥1subscript𝑥𝑛S(x_{1}\dots x_{n})=(-1)^{n}x_{1}\dots x_{n}.

  5. 5.

    S(xnx1)=k=1n(1)kα=(α1,,αk)nn!α1!αk!wn,α𝑆subscript𝑥𝑛subscript𝑥1superscriptsubscript𝑘1𝑛superscript1𝑘subscript𝛼subscript𝛼1subscript𝛼𝑘models𝑛𝑛subscript𝛼1subscript𝛼𝑘subscript𝑤𝑛𝛼S(x_{n}\dots x_{1})=\sum\limits_{k=1}^{n}(-1)^{k}\sum\limits_{\alpha=(\alpha_{1},\dots,\alpha_{k})\models n}\frac{n!}{\alpha_{1}!\dots\alpha_{k}!}w_{n,\alpha}

    wn,α=xα1x1x(α1+α2)x(α1+1)x(α1++αk)x(α1++αk1+1).subscript𝑤𝑛𝛼subscript𝑥subscript𝛼1subscript𝑥1subscript𝑥subscript𝛼1subscript𝛼2subscript𝑥subscript𝛼11subscript𝑥subscript𝛼1subscript𝛼𝑘subscript𝑥subscript𝛼1subscript𝛼𝑘11w_{n,\alpha}=x_{\alpha_{1}}\dots x_{1}x_{(\alpha_{1}+\alpha_{2})}\dots x_{(\alpha_{1}+1)}\dots x_{(\alpha_{1}+\dots+\alpha_{k})}\dots x_{(\alpha_{1}+\dots+\alpha_{k-1}+1)}.
  6. 6.

    i1,nfor-all𝑖1𝑛\forall i\in\llbracket 1,n\rrbracket on a :

    S(xix1xi+1xn)=k=1iα=(α1,,αk)i(1)(n+i+k)i!α1!αk!x1xniTni(wn,α)𝑆subscript𝑥𝑖subscript𝑥1subscript𝑥𝑖1subscript𝑥𝑛superscriptsubscript𝑘1𝑖subscript𝛼subscript𝛼1subscript𝛼𝑘models𝑖superscript1𝑛𝑖𝑘𝑖subscript𝛼1subscript𝛼𝑘subscript𝑥1subscript𝑥𝑛𝑖subscript𝑇𝑛𝑖subscript𝑤𝑛𝛼S(x_{i}\dots x_{1}x_{i+1}\dots x_{n})=\sum\limits_{k=1}^{i}\sum\limits_{\alpha=(\alpha_{1},\dots,\alpha_{k})\models i}(-1)^{(n+i+k)}\frac{i!}{\alpha_{1}!\dots\alpha_{k}!}x_{1}\dots x_{n-i}T_{n-i}(w_{n,\alpha})

    Tni(wn,α)=x(α1+ni)x(1+ni)x(α1++αk+ni)x(α1++αk1+1+ni).subscript𝑇𝑛𝑖subscript𝑤𝑛𝛼subscript𝑥subscript𝛼1𝑛𝑖subscript𝑥1𝑛𝑖subscript𝑥subscript𝛼1subscript𝛼𝑘𝑛𝑖subscript𝑥subscript𝛼1subscript𝛼𝑘11𝑛𝑖T_{n-i}(w_{n,\alpha})=x_{(\alpha_{1}+n-i)}\dots x_{(1+n-i)}\dots x_{(\alpha_{1}+\dots+\alpha_{k}+n-i)}\dots x_{(\alpha_{1}+\dots+\alpha_{k-1}+1+n-i)}.
  7. 7.

    i1,nfor-all𝑖1𝑛\forall i\in\llbracket 1,n\rrbracket on a :

    S(x1xnixnxni+1)=k=1iα=(α1,,αk)i(1)(n+i+k)i!α1!αk!wi,αxi+1xn.𝑆subscript𝑥1subscript𝑥𝑛𝑖subscript𝑥𝑛subscript𝑥𝑛𝑖1superscriptsubscript𝑘1𝑖subscript𝛼subscript𝛼1subscript𝛼𝑘models𝑖superscript1𝑛𝑖𝑘𝑖subscript𝛼1subscript𝛼𝑘subscript𝑤𝑖𝛼subscript𝑥𝑖1subscript𝑥𝑛S(x_{1}\dots x_{n-i}x_{n}\dots x_{n-i+1})=\sum\limits_{k=1}^{i}\sum\limits_{\alpha=(\alpha_{1},\dots,\alpha_{k})\models i}(-1)^{(n+i+k)}\frac{i!}{\alpha_{1}!\dots\alpha_{k}!}w_{i,\alpha}x_{i+1}\dots x_{n}.
Démonstration.

Pour démontrer les points 1, 2 et 5, il suffit d’effectuer une récurrence sur la longueur du mot en considérant le fait que S𝑆S est l’inverse de Id𝐼𝑑Id pour le produit de convolution. Les points 3, 5 et 7 sont montrés grâce au fait que l’antipode soit un anti-morphisme d’algèbres. La formule 4 n’est que le cas particulier (α1,,αn)=(1,,1)subscript𝛼1subscript𝛼𝑛1.1(\alpha_{1},\dots,\alpha_{n})=(1,\dots,1) de la formule 3. ∎

Exemples.
S(x1x1x2x2x2)=𝑆subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥2absent\displaystyle S(x_{1}x_{1}x_{2}x_{2}x_{2})= x1x1x1x2x22x1x1x1x2x03x1x1x0x2x2+6x1x1x0x2x0subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥22subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥03subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥0subscript𝑥2subscript𝑥26subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥0subscript𝑥2subscript𝑥0\displaystyle x_{1}x_{1}x_{1}x_{2}x_{2}-2x_{1}x_{1}x_{1}x_{2}x_{0}-3x_{1}x_{1}x_{0}x_{2}x_{2}+6x_{1}x_{1}x_{0}x_{2}x_{0}
+\displaystyle+ 3x1x0x0x2x26x1x0x0x2x0,3subscript𝑥1subscript𝑥0subscript𝑥0subscript𝑥2subscript𝑥26subscript𝑥1subscript𝑥0subscript𝑥0subscript𝑥2subscript𝑥0\displaystyle 3x_{1}x_{0}x_{0}x_{2}x_{2}-6x_{1}x_{0}x_{0}x_{2}x_{0},
S(x2x1x3x4)=𝑆subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥3subscript𝑥4absent\displaystyle S(x_{2}x_{1}x_{3}x_{4})= x1x2x4x3+2x1x2x3x4,subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥4subscript𝑥32subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥4\displaystyle-x_{1}x_{2}x_{4}x_{3}+2x_{1}x_{2}x_{3}x_{4},
S(x1x2x4x3)=𝑆subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥4subscript𝑥3absent\displaystyle S(x_{1}x_{2}x_{4}x_{3})= x2x1x3x4+2x1x2x3x4.subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥3subscript𝑥42subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥4\displaystyle-x_{2}x_{1}x_{3}x_{4}+2x_{1}x_{2}x_{3}x_{4}.

1.2 Algèbre de Hopf duale 𝐖𝐌𝐚𝐭superscript𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}^{\circledast}

L’algèbre de Hopf 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat} étant graduée connexe, son dual gradué est une algèbre de Hopf que l’on notera 𝐖𝐌𝐚𝐭superscript𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}^{\circledast}. On considère (Zw)w𝐖𝐌𝐚𝐭subscriptsubscript𝑍𝑤𝑤𝐖𝐌𝐚𝐭(Z_{w})_{w\in\mathbf{WMat}} la base duale des mots tassés. Par transposition des opérations de 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat} on obtient celles de 𝐖𝐌𝐚𝐭superscript𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}^{\circledast}. Commençons par la structure la plus facile à décrire, à savoir celle de cogèbre.

Proposition 3.

Le coproduit de 𝐖𝐌𝐚𝐭superscript𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}^{\circledast} est l’application suivante:

Δ:{𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭ZwΔ(Zw)=i=0kZw1wiZwi+1wk:Δcasessuperscript𝐖𝐌𝐚𝐭tensor-productsuperscript𝐖𝐌𝐚𝐭superscript𝐖𝐌𝐚𝐭subscript𝑍𝑤Δsubscript𝑍𝑤superscriptsubscript𝑖0𝑘tensor-productsubscript𝑍subscript𝑤1subscript𝑤𝑖subscript𝑍subscript𝑤𝑖1subscript𝑤𝑘\Delta:\left\{\begin{array}[]{rcl}\mathbf{WMat}^{\circledast}&\longrightarrow&\mathbf{WMat}^{\circledast}\otimes\mathbf{WMat}^{\circledast}\\ Z_{w}&\longrightarrow&\Delta(Z_{w})=\sum\limits_{i=0}^{k}Z_{w_{1}\ast\dots\ast w_{i}}\otimes Z_{w_{i+1}\ast\dots\ast w_{k}}\end{array}\right.

w1wksubscript𝑤1subscript𝑤𝑘w_{1}\ast\dots\ast w_{k} est l’unique décomposition de w𝑤w en produit d’éléments irréductibles de 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}.

Démonstration.

Soient w,m1,m2𝐖𝐌𝐚𝐭𝑤subscript𝑚1subscript𝑚2𝐖𝐌𝐚𝐭w,m_{1},m_{2}\in\mathbf{WMat} des mots tassés. On a :

Δ(Zw)(m1w2)Δsubscript𝑍𝑤tensor-productsubscript𝑚1subscript𝑤2\displaystyle\Delta(Z_{w})(m_{1}\otimes w_{2}) =(Zw)(m1m2)=Zw(m1m2)\displaystyle=(Z_{w}\circ\ast)(m_{1}\otimes m_{2})=Z_{w}(m_{1}\ast m_{2})
=Zw(m1Tsup(m1)m2)={1 si w=m1m2,0 sinon.absentsubscript𝑍𝑤subscript𝑚1subscript𝑇supremumsubscript𝑚1subscript𝑚2cases1 si 𝑤subscript𝑚1subscript𝑚20 sinon.\displaystyle=Z_{w}(m_{1}T_{\sup(m_{1})}m_{2})=\begin{cases}1&\mbox{ si }w=m_{1}\ast m_{2},\\ 0&\mbox{ sinon. }\end{cases}

Or, d’après [12], on sait que :

il existe un unique k et un unique (w1,,wk)Irr(𝐖𝐌𝐚𝐭)k tels que w=w1wk.\text{il existe un unique }k\in\mathbb{N}\text{ et un unique }(w_{1},\dots,w_{k})\in\operatorname{Irr}(\mathbf{WMat})^{k}\text{ tels que }w=w_{1}\ast\dots\ast w_{k}.

Donc

Δ(Zw)=i=0kZw1wiZwi+1wk.Δsubscript𝑍𝑤superscriptsubscript𝑖0𝑘tensor-productsubscript𝑍subscript𝑤1subscript𝑤𝑖subscript𝑍subscript𝑤𝑖1subscript𝑤𝑘\Delta(Z_{w})=\sum\limits_{i=0}^{k}Z_{w_{1}\ast\dots\ast w_{i}}\otimes Z_{w_{i+1}\ast\dots\ast w_{k}}.

Exemples.
Δ(Zx2x1x3)Δsubscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥3\displaystyle\Delta(Z_{x_{2}x_{1}x_{3}}) =1Zx2x1x3+Zx2x1Zx1+Zx2x1x31,absenttensor-product1subscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥3tensor-productsubscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑍subscript𝑥1tensor-productsubscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥31\displaystyle=1\otimes Z_{x_{2}x_{1}x_{3}}+Z_{x_{2}x_{1}}\otimes Z_{x_{1}}+Z_{x_{2}x_{1}x_{3}}\otimes 1,
Δ(Zx2x1x2)Δsubscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥2\displaystyle\Delta(Z_{x_{2}x_{1}x_{2}}) =Zx2x1x21+1Zx2x1x2.absenttensor-productsubscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥21tensor-product1subscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥2\displaystyle=Z_{x_{2}x_{1}x_{2}}\otimes 1+1\otimes Z_{x_{2}x_{1}x_{2}}.

Examinons maintenant la structure d’algèbre de 𝐖𝐌𝐚𝐭superscript𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}^{\circledast}. Soient w1,w2𝐖𝐌𝐚𝐭subscript𝑤1subscript𝑤2𝐖𝐌𝐚𝐭w_{1},w_{2}\in\mathbf{WMat} des mots tassés. On définit les conditions suivantes:

C1::subscript𝐶1absent\displaystyle C_{1}\leavevmode\nobreak\ :\leavevmode\nobreak\ x0Alph(w1)Alph(w2),subscript𝑥0Alphsubscript𝑤1Alphsubscript𝑤2\displaystyle x_{0}\notin\operatorname{Alph}(w_{1})\cup\operatorname{Alph}(w_{2}),
C2::subscript𝐶2absent\displaystyle C_{2}\leavevmode\nobreak\ :\leavevmode\nobreak\ (Alph(w1){x0})(Alph(w2){x0}) et x0Alph(w1)Alph(w2),Alphsubscript𝑤1subscript𝑥0Alphsubscript𝑤2subscript𝑥0 et subscript𝑥0Alphsubscript𝑤1Alphsubscript𝑤2\displaystyle\bigg{(}\operatorname{Alph}(w_{1})\setminus\{x_{0}\}\bigg{)}\cap\bigg{(}\operatorname{Alph}(w_{2})\setminus\{x_{0}\}\bigg{)}\neq\emptyset\mbox{ et }x_{0}\in\operatorname{Alph}(w_{1})\cup\operatorname{Alph}(w_{2}),
C3::subscript𝐶3absent\displaystyle C_{3}\leavevmode\nobreak\ :\leavevmode\nobreak\ w1=x0x0n1 fois,subscript𝑤1subscriptsubscript𝑥0subscript𝑥0subscript𝑛1 fois\displaystyle w_{1}=\underbrace{x_{0}\dots x_{0}}_{n_{1}\text{ fois}},
C4::subscript𝐶4absent\displaystyle C_{4}\leavevmode\nobreak\ :\leavevmode\nobreak\ w2=x0x0n2 fois.subscript𝑤2subscriptsubscript𝑥0subscript𝑥0subscript𝑛2 fois\displaystyle w_{2}=\underbrace{x_{0}\dots x_{0}}_{n_{2}\text{ fois}}.

Définissons maintenant la structure d’algèbre de 𝐖𝐌𝐚𝐭superscript𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}^{\circledast}.

Proposition 4.

Le produit de 𝐖𝐌𝐚𝐭superscript𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}^{\circledast} est l’application suivante:

m:{𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭Zw1Zw2Zw1Zw2:𝑚casestensor-productsuperscript𝐖𝐌𝐚𝐭superscript𝐖𝐌𝐚𝐭superscript𝐖𝐌𝐚𝐭tensor-productsubscript𝑍subscript𝑤1subscript𝑍subscript𝑤2subscript𝑍subscript𝑤1subscript𝑍subscript𝑤2m:\left\{\begin{array}[]{rcl}\mathbf{WMat}^{\circledast}\otimes\mathbf{WMat}^{\circledast}&\longrightarrow&\mathbf{WMat}^{\circledast}\\ Z_{w_{1}}\otimes Z_{w_{2}}&\longrightarrow&Z_{w_{1}}Z_{w_{2}}\end{array}\right.

telle que

Zw1Zw2={τBat(s1,s2),μBat(n1,n2)Zτ(w1w2)μ1 si C1,τBat(s1,s2),μBat(n1,n2)Zτ(w1w2~)μ1 si C2,μBat(n1,n2)Z(w1w2)μ1 si C3,μBat(n1,n2)Z(w1w2~)μ1 si C4,subscript𝑍subscript𝑤1subscript𝑍subscript𝑤2casessubscript𝜏𝐵𝑎𝑡subscript𝑠1subscript𝑠2𝜇𝐵𝑎𝑡subscript𝑛1subscript𝑛2subscript𝑍𝜏subscript𝑤1subscript𝑤2superscript𝜇1 si subscript𝐶1subscript𝜏𝐵𝑎𝑡subscript𝑠1subscript𝑠2𝜇𝐵𝑎𝑡subscript𝑛1subscript𝑛2subscript𝑍𝜏subscript𝑤1~subscript𝑤2superscript𝜇1 si subscript𝐶2subscript𝜇𝐵𝑎𝑡subscript𝑛1subscript𝑛2subscript𝑍subscript𝑤1subscript𝑤2superscript𝜇1 si subscript𝐶3subscript𝜇𝐵𝑎𝑡subscript𝑛1subscript𝑛2subscript𝑍subscript𝑤1~subscript𝑤2superscript𝜇1 si subscript𝐶4Z_{w_{1}}Z_{w_{2}}=\begin{cases}\sum\limits_{\begin{subarray}{c}\tau\in Bat(s_{1},s_{2}),\\ \mu\in Bat(n_{1},n_{2})\end{subarray}}Z_{\tau\circ(w_{1}\ast w_{2})\circ\mu^{-1}}&\mbox{ si }C_{1},\\ \sum\limits_{\begin{subarray}{c}\tau\in Bat(s_{1},s_{2}),\\ \mu\in Bat(n_{1},n_{2})\end{subarray}}Z_{\tau\circ(w_{1}\tilde{w_{2}})\circ\mu^{-1}}&\mbox{ si }C_{2},\\ \sum\limits_{\mu\in Bat(n_{1},n_{2})}Z_{(w_{1}\ast w_{2})\circ\mu^{-1}}&\mbox{ si }C_{3},\\ \sum\limits_{\mu\in Bat(n_{1},n_{2})}Z_{(w_{1}\tilde{w_{2}})\circ\mu^{-1}}&\mbox{ si }C_{4},\end{cases}

où pour i{1,2}𝑖1.2i\in\{1,2\},

ni=subscript𝑛𝑖absent\displaystyle n_{i}= |wi|,subscript𝑤𝑖\displaystyle|w_{i}|,
si=subscript𝑠𝑖absent\displaystyle s_{i}= sup(wi),supremumsubscript𝑤𝑖\displaystyle\sup(w_{i}),
Bat(n1,n2)=𝐵𝑎𝑡subscript𝑛1subscript𝑛2absent\displaystyle Bat(n_{1},n_{2})= {σ𝔖n1+n2σ(1)<<σ(n1) et σ(n1+1)<<σ(n1+n2)},𝜎subscript𝔖subscript𝑛1subscript𝑛2𝜎1𝜎subscript𝑛1 et 𝜎subscript𝑛11𝜎subscript𝑛1subscript𝑛2\displaystyle\{\sigma\in\mathfrak{S}_{n_{1}+n_{2}}\text{, }\sigma(1)<\dots<\sigma(n_{1})\text{ et }\sigma(n_{1}+1)<\dots<\sigma(n_{1}+n_{2})\},
w2~=wΓ(w1,w2)w~subscript𝑤2subscript𝑤subscriptΓsubscript𝑤1subscript𝑤2𝑤\tilde{w_{2}}=\sum_{w\in\Gamma_{(w_{1},w_{2})}}w

avec

Γ(w1,w2)=subscriptΓsubscript𝑤1subscript𝑤2absent\displaystyle\Gamma_{(w_{1},w_{2})}=
{w𝐖𝐌𝐚𝐭|w|=n2w[{i}]={Ts1(w2[{i}]) si w2[{i}]x0,xj avec jIAlph(w1){0} sinon}.𝑤𝐖𝐌𝐚𝐭𝑤subscript𝑛2𝑤delimited-[]𝑖casessubscript𝑇subscript𝑠1subscript𝑤2delimited-[]𝑖 si subscript𝑤2delimited-[]𝑖subscript𝑥0subscript𝑥𝑗 avec 𝑗IAlphsubscript𝑤10 sinon\displaystyle\Bigg{\{}w\in\mathbf{WMat}\text{, }|w|=n_{2}\text{, }w[\{i\}]=\begin{cases}T_{s_{1}}(w_{2}[\{i\}])&\mbox{ si }w_{2}[\{i\}]\neq x_{0},\\ x_{j}\mbox{ avec }j\in\operatorname{IAlph}(w_{1})\cup\{0\}&\mbox{ sinon}\end{cases}\Bigg{\}}.

et w1w2~subscript𝑤1~subscript𝑤2w_{1}\tilde{w_{2}} désigne la concaténation de w1subscript𝑤1w_{1} et de w2~~subscript𝑤2\tilde{w_{2}}.

Démonstration.

Soient w1,w2,w𝐖𝐌𝐚𝐭subscript𝑤1subscript𝑤2𝑤𝐖𝐌𝐚𝐭w_{1},w_{2},w\in\mathbf{WMat} des mots tassés. Pour i{1,2}𝑖1.2i\in\{1,2\}, on pose: ni=|wi|subscript𝑛𝑖subscript𝑤𝑖n_{i}=|w_{i}| et si=sup(wi)subscript𝑠𝑖supremumsubscript𝑤𝑖s_{i}=\sup(w_{i}). On a alors:

Zw1Zw2(w)subscript𝑍subscript𝑤1subscript𝑍subscript𝑤2𝑤\displaystyle Z_{w_{1}}Z_{w_{2}}(w) =(Zw1Zw2)Δ(m)absenttensor-productsubscript𝑍subscript𝑤1subscript𝑍subscript𝑤2Δ𝑚\displaystyle=(Z_{w_{1}}\otimes Z_{w_{2}})\circ\Delta(m)
=I+J={1,,|w|}Zw1(pack(w[I]))Zw2(pack(w[J]/w[I]))absentsubscript𝐼𝐽1𝑤subscript𝑍subscript𝑤1pack𝑤delimited-[]𝐼subscript𝑍subscript𝑤2pack𝑤delimited-[]𝐽𝑤delimited-[]𝐼\displaystyle=\sum_{I+J=\{1,\dots,|w|\}}Z_{w_{1}}(\operatorname{pack}(w[I]))Z_{w_{2}}(\operatorname{pack}(w[J]/w[I]))
=I+J={1,,|w|},|I|=n1,|J|=n2Zw1(pack(w[I]))Zw2(pack(w[J]/w[I]))absentsubscript𝐼𝐽1𝑤𝐼subscript𝑛1𝐽subscript𝑛2subscript𝑍subscript𝑤1pack𝑤delimited-[]𝐼subscript𝑍subscript𝑤2pack𝑤delimited-[]𝐽𝑤delimited-[]𝐼\displaystyle=\sum_{\begin{subarray}{c}I+J=\{1,\dots,|w|\},\\ |I|=n_{1},\\ |J|=n_{2}\end{subarray}}Z_{w_{1}}(\operatorname{pack}(w[I]))Z_{w_{2}}(\operatorname{pack}(w[J]/w[I]))
=I+J={1,,|w|},|I|=n1,|J|=n2δw1,pack(w[I])δw2,pack(w[J]/w[I])absentsubscript𝐼𝐽1𝑤𝐼subscript𝑛1𝐽subscript𝑛2subscript𝛿subscript𝑤1pack𝑤delimited-[]𝐼subscript𝛿subscript𝑤2pack𝑤delimited-[]𝐽𝑤delimited-[]𝐼\displaystyle=\sum_{\begin{subarray}{c}I+J=\{1,\dots,|w|\},\\ |I|=n_{1},\\ |J|=n_{2}\end{subarray}}\delta_{w_{1},\operatorname{pack}(w[I])}\delta_{w_{2},\operatorname{pack}(w[J]/w[I])}
={τBat(s1,s2),μBat(n1,n2)Zτ(w1w2)μ1(m) si C1,τBat(s1,s2),μBat(n1,n2)Zτ(w1w2~)μ1(m) si C2,μBat(n1,n2)Z(w1w2)μ1(m) si C3,μBat(n1,n2)Z(w1w2~)μ1(m) si C4.absentcasessubscript𝜏𝐵𝑎𝑡subscript𝑠1subscript𝑠2𝜇𝐵𝑎𝑡subscript𝑛1subscript𝑛2subscript𝑍𝜏subscript𝑤1subscript𝑤2superscript𝜇1𝑚 si subscript𝐶1subscript𝜏𝐵𝑎𝑡subscript𝑠1subscript𝑠2𝜇𝐵𝑎𝑡subscript𝑛1subscript𝑛2subscript𝑍𝜏subscript𝑤1~subscript𝑤2superscript𝜇1𝑚 si subscript𝐶2subscript𝜇𝐵𝑎𝑡subscript𝑛1subscript𝑛2subscript𝑍subscript𝑤1subscript𝑤2superscript𝜇1𝑚 si subscript𝐶3subscript𝜇𝐵𝑎𝑡subscript𝑛1subscript𝑛2subscript𝑍subscript𝑤1~subscript𝑤2superscript𝜇1𝑚 si subscript𝐶4\displaystyle=\begin{cases}\sum\limits_{\begin{subarray}{c}\tau\in Bat(s_{1},s_{2}),\\ \mu\in Bat(n_{1},n_{2})\end{subarray}}Z_{\tau\circ(w_{1}\ast w_{2})\circ\mu^{-1}}(m)&\mbox{ si }C_{1},\\ \sum\limits_{\begin{subarray}{c}\tau\in Bat(s_{1},s_{2}),\\ \mu\in Bat(n_{1},n_{2})\end{subarray}}Z_{\tau\circ(w_{1}\tilde{w_{2}})\circ\mu^{-1}}(m)&\mbox{ si }C_{2},\\ \sum\limits_{\mu\in Bat(n_{1},n_{2})}Z_{(w_{1}\ast w_{2})\circ\mu^{-1}}(m)&\mbox{ si }C_{3},\\ \sum\limits_{\mu\in Bat(n_{1},n_{2})}Z_{(w_{1}\tilde{w_{2}})\circ\mu^{-1}}(m)&\mbox{ si }C_{4}.\end{cases}

Exemples.

Voici quelques exemples de produits d’éléments de 𝐖𝐌𝐚𝐭superscript𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}^{\circledast}. On illustre toutes les configurations possibles. On les présente dans l’ordre suivant: deux mots vérifiant la condition C1subscript𝐶1C_{1}, puis la condition C3subscript𝐶3C_{3}, puis la condition C4subscript𝐶4C_{4} et enfin, la condition la plus complexe, C2subscript𝐶2C_{2}. Dans le dernier exemple, pour une meilleure lisibilité, on ne développe pas le calcul du fait du nombre de termes dans les produits de battage.

Zx1Zx1x1subscript𝑍subscript𝑥1subscript𝑍subscript𝑥1subscript𝑥1\displaystyle Z_{x_{1}}Z_{x_{1}x_{1}} =Zx1\shufflex2x2+Zx2\shufflex1x1absentsubscript𝑍subscript𝑥1\shufflesubscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑍subscript𝑥2\shufflesubscript𝑥1subscript𝑥1\displaystyle=Z_{x_{1}\shuffle x_{2}x_{2}}+Z_{x_{2}\shuffle x_{1}x_{1}}
=Zx1x2x2+Zx2x1x2+Zx2x2x1+Zx2x1x1+Zx1x2x1+Zx1x1x2,absentsubscript𝑍subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑍subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑍subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥2\displaystyle=Z_{x_{1}x_{2}x_{2}}+Z_{x_{2}x_{1}x_{2}}+Z_{x_{2}x_{2}x_{1}}+Z_{x_{2}x_{1}x_{1}}+Z_{x_{1}x_{2}x_{1}}+Z_{x_{1}x_{1}x_{2}},
Zx0Zx1subscript𝑍subscript𝑥0subscript𝑍subscript𝑥1\displaystyle Z_{x_{0}}Z_{x_{1}} =Zx0\shufflex1=Zx1x0+Zx0x1,absentsubscript𝑍subscript𝑥0\shufflesubscript𝑥1subscript𝑍subscript𝑥1subscript𝑥0subscript𝑍subscript𝑥0subscript𝑥1\displaystyle=Z_{x_{0}\shuffle x_{1}}=Z_{x_{1}x_{0}}+Z_{x_{0}x_{1}},
Zx1Zx0subscript𝑍subscript𝑥1subscript𝑍subscript𝑥0\displaystyle Z_{x_{1}}Z_{x_{0}} =Zx1\shufflex0+Zx1\shufflex1=Zx1x0+Zx0x1+2Zx1x1,absentsubscript𝑍subscript𝑥1\shufflesubscript𝑥0subscript𝑍subscript𝑥1\shufflesubscript𝑥1subscript𝑍subscript𝑥1subscript𝑥0subscript𝑍subscript𝑥0subscript𝑥12subscript𝑍subscript𝑥1subscript𝑥1\displaystyle=Z_{x_{1}\shuffle x_{0}}+Z_{x_{1}\shuffle x_{1}}=Z_{x_{1}x_{0}}+Z_{x_{0}x_{1}}+2Z_{x_{1}x_{1}},
Zx1x0Zx0x1subscript𝑍subscript𝑥1subscript𝑥0subscript𝑍subscript𝑥0subscript𝑥1\displaystyle Z_{x_{1}x_{0}}Z_{x_{0}x_{1}} =Zx1x0\shufflex0x2+Zx1x0\shufflex1x2+Zx2x0\shufflex0x1+Zx2x0\shufflex2x1.absentsubscript𝑍subscript𝑥1subscript𝑥0\shufflesubscript𝑥0subscript𝑥2subscript𝑍subscript𝑥1subscript𝑥0\shufflesubscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥0\shufflesubscript𝑥0subscript𝑥1subscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥0\shufflesubscript𝑥2subscript𝑥1\displaystyle=Z_{x_{1}x_{0}\shuffle x_{0}x_{2}}+Z_{x_{1}x_{0}\shuffle x_{1}x_{2}}+Z_{x_{2}x_{0}\shuffle x_{0}x_{1}}+Z_{x_{2}x_{0}\shuffle x_{2}x_{1}}.

Après avoir considéré les algèbres de Hopf 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat} et 𝐖𝐌𝐚𝐭superscript𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}^{\circledast} dans leur globalité, intéressons-nous maintenant à leur structure interne et tirons-en de nouvelles algèbres de Hopf.

2 Quelques algèbres de Hopf associées

Dans cette section, on s’intéresse à la mise en évidence d’algèbres de Hopf liées à 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat} en tant que sous-algèbre de Hopf ou algèbre de Hopf quotient.

On commence par considérer l’espace vectoriel engendré par les mots tassés issus de permutations (ex: x2x1subscript𝑥2subscript𝑥1x_{2}x_{1}, x3x2x4x1subscript𝑥3subscript𝑥2subscript𝑥4subscript𝑥1x_{3}x_{2}x_{4}x_{1}). Il s’agit en réalité d’une sous-algèbre de Hopf de 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}, notée 𝔖𝔖\mathfrak{S}\mathcal{H}. Elle peut également être vue comme algèbre de Hopf quotient de 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}. Par dualité, on obtient une algèbre de Hopf, à la fois quotient et sous-objet de 𝐖𝐌𝐚𝐭superscript𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}^{\circledast}, possédant une structure de quadri-algèbre ainsi qu’une double structure d’algèbre dendriforme.

On considère par la suite l’espace vectoriel engendré par les mots tassés ne contenant pas de lettres d’indice nul. Il forme une sous-algèbre de 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat} mais n’en est pas une sous-cogèbre. Il est toutefois possible de l’interpréter comme une algèbre de Hopf quotient. On s’intéresse à son sous-objet des mots tassés stricts croissants, 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}. On en détermine des éléments primitifs. On explicite également les opérations de 𝐈𝐒𝐏𝐖superscript𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}^{\circledast}. Ceci permet ainsi d’établir que 𝐈𝐒𝐏𝐖superscript𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}^{\circledast} est isomorphe à l’algèbre de Hopf des fonctions quasi-symétriques notées 𝐐𝐒𝐲𝐦𝐐𝐒𝐲𝐦\mathbf{QSym}. Ainsi 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW} est isomorphe à l’algèbre de Hopf des fonctions symétriques non commutatives notées 𝐍𝐒𝐲𝐦𝐍𝐒𝐲𝐦\mathbf{NSym}.

Le troisième cas d’étude concerne l’espace vectoriel engendré par les mots tassés croissants pouvant posséder des lettres d’indice nul. Dans ce cas, il ne s’agit ni d’une sous-algèbre ni d’une sous-cogèbre, mais il est interprétable comme algèbre de Hopf quotient. On décide de considérer cette dernière sous sa forme d’algèbre de Hopf de compositions étendues 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}. Elle peut être décrite comme coproduit semi-direct d’une algèbre de Hopf tensorielle C=T(0,n),n𝐶𝑇delimited-⟨⟩0𝑛𝑛superscriptC=T\langle(0,n),n\in\mathbb{N}^{*}\rangle par une algèbre de Hopf de polynôme H=𝕂[(1)]𝐻𝕂delimited-[]1H=\mathbb{K}[(1)]. Cette construction met en évidence une coaction ρ𝜌\rho de C𝐶C dans CHtensor-product𝐶𝐻C\otimes H. Cette coaction permet, par transposition, d’obtenir une action de Hsuperscript𝐻H^{\circledast} sur Csuperscript𝐶C^{\circledast}. Elle fournit également une action du groupe des caractères Char(H)𝐶𝑎𝑟𝐻Char(H) de H𝐻H sur celui des caractères Char(C)𝐶𝑎𝑟𝐶Char(C) de C𝐶C. On s’intéresse par la suite aux éléments primitifs de 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}. Ils sont, d’une certaine façon, liés à ceux de 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}. On peut ainsi donner les éléments primitifs de 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e} jusqu’en degré 7. On explicite également les opérations de 𝒞esuperscriptsubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}^{\circledast}.

2.1 Algèbre de Hopf de permutations

2.1.1 Algèbre de Hopf 𝔖𝔖\mathfrak{S}\mathcal{H}

On s’intéresse au sous-espace vectoriel de 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat} suivant:

𝔖=Vect(w𝐖𝐌𝐚𝐭,IAlph(w)={1,,|w|})=Vect(xσ(1)xσ(n)noté wσ,n,σ𝔖n).\mathfrak{S}\mathcal{H}=Vect\bigg{(}w\in\mathbf{WMat},\operatorname{IAlph}(w)=\{1,\dots,|w|\}\bigg{)}=Vect\bigg{(}\underbrace{x_{\sigma(1)}\dots x_{\sigma(n)}}_{\text{not\'{e} }w_{\sigma}},n\in\mathbb{N},\sigma\in\mathfrak{S}_{n}\bigg{)}.

Pour des raisons pratiques on identifiera parfois les éléments de 𝔖𝔖\mathfrak{S}\mathcal{H} et les permutations, c’est-à-dire :

wσ=xσ(1)xσ(n)=σ(1)σ(n)=(1nσ(1)σ(n))=σ.subscript𝑤𝜎subscript𝑥𝜎1subscript𝑥𝜎𝑛𝜎1𝜎𝑛matrix1𝑛𝜎1𝜎𝑛𝜎w_{\sigma}=x_{\sigma(1)}\dots x_{\sigma(n)}=\sigma(1)\dots\sigma(n)=\begin{pmatrix}1&\dots&n\\ \sigma(1)&\dots&\sigma(n)\end{pmatrix}=\sigma.

Par calcul direct, on obtient que 𝔖𝔖\mathfrak{S}\mathcal{H} est une sous-algèbre de Hopf de 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}.

Exemples et contre-exemples.
x1x2x3𝔖,x3x1x2+8x1x2𝔖,x1x1x2+7x2x1x3𝔖,x5x0x3x1x4x2x1𝔖.formulae-sequencesubscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥3𝔖formulae-sequencesubscript𝑥3subscript𝑥1subscript𝑥28subscript𝑥1subscript𝑥2𝔖formulae-sequencesubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥27subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥3𝔖subscript𝑥5subscript𝑥0subscript𝑥3subscript𝑥1subscript𝑥4subscript𝑥2subscript𝑥1𝔖x_{1}x_{2}x_{3}\in\mathfrak{S}\mathcal{H},\leavevmode\nobreak\ x_{3}x_{1}x_{2}+8x_{1}x_{2}\in\mathfrak{S}\mathcal{H},\leavevmode\nobreak\ x_{1}x_{1}x_{2}+7x_{2}x_{1}x_{3}\notin\mathfrak{S}\mathcal{H},\leavevmode\nobreak\ x_{5}x_{0}x_{3}x_{1}x_{4}x_{2}-x_{1}\notin\mathfrak{S}\mathcal{H}.
Proposition 5.

𝔖𝔖\mathfrak{S}\mathcal{H} est librement engendrée par 𝔖Irr(𝐖𝐌𝐚𝐭)𝔖Irr𝐖𝐌𝐚𝐭\mathfrak{S}\mathcal{H}\cap\operatorname{Irr}(\mathbf{WMat}).

Démonstration.

Considérons σ𝔖n𝜎subscript𝔖𝑛\sigma\in\mathfrak{S}_{n} et wσ=xσ1xσnsubscript𝑤𝜎subscript𝑥subscript𝜎1subscript𝑥subscript𝜎𝑛w_{\sigma}=x_{\sigma_{1}}\dots x_{\sigma_{n}}.
Alors:

il existe un unique k et un unique (w1,,wk)Irr(𝐖𝐌𝐚𝐭)k tels que w=w1wk.\text{il existe un unique }k\in\mathbb{N}\text{ et un unique }(w_{1},\dots,w_{k})\in\operatorname{Irr}(\mathbf{WMat})^{k}\text{ tels que }w=w_{1}\ast\dots\ast w_{k}.

Supposons qu’il existe un entier i0{1,,k}subscript𝑖01𝑘i_{0}\in\{1,\dots,k\} tel que wi0𝔖|wi0|subscript𝑤subscript𝑖0subscript𝔖subscript𝑤subscript𝑖0w_{i_{0}}\notin\mathfrak{S}_{|w_{i_{0}}|}. On a alors deux possibilités:

  1. 1.

    soit x0Alph(wi0)subscript𝑥0Alphsubscript𝑤subscript𝑖0x_{0}\in\operatorname{Alph}(w_{i_{0}}) et alors x0Alph(wσ)subscript𝑥0Alphsubscript𝑤𝜎x_{0}\in\operatorname{Alph}(w_{\sigma}). Ceci est exclu.

  2. 2.

    soit il existe un entier s{1,,|wi0|}𝑠1subscript𝑤subscript𝑖0s\in\{1,\dots,|w_{i_{0}}|\}, tel que |wi0|xs2subscriptsubscript𝑤subscript𝑖0subscript𝑥𝑠2|w_{i_{0}}|_{x_{s}}\geq 2. Cela implique alors que le mot wσsubscript𝑤𝜎w_{\sigma} contient au moins deux lettres d’indice s+u=1i01sup(wu)𝑠superscriptsubscript𝑢1subscript𝑖01supremumsubscript𝑤𝑢s+\sum\limits_{u=1}^{i_{0}-1}\sup(w_{u}). Ceci est exclu.

On obtient donc que pour tout entier i{1,,k}𝑖1𝑘i\in\{1,\dots,k\}, wi𝔖|wi|subscript𝑤𝑖subscript𝔖subscript𝑤𝑖w_{i}\in\mathfrak{S}_{|w_{i}|}. ∎

Décrivons le produit et le coproduit adaptés à la sous-algèbre de Hopf 𝔖𝔖\mathfrak{S}\mathcal{H}. En ce qui concerne le produit, il s’écrit comme restriction de celui de 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}, i.e.:

:{𝔖𝔖𝔖wσwτwσwτ=wσT|wσ|(wτ).\ast:\left\{\begin{array}[]{rcl}\mathfrak{S}\mathcal{H}\otimes\mathfrak{S}\mathcal{H}&\longrightarrow&\mathfrak{S}\mathcal{H}\\ w_{\sigma}\otimes w_{\tau}&\longrightarrow&w_{\sigma}\ast w_{\tau}=w_{\sigma}T_{|w_{\sigma}|}(w_{\tau}).\end{array}\right.
Exemples.
x2x1x3x5x1x4x3x2=subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥3subscript𝑥5subscript𝑥1subscript𝑥4subscript𝑥3subscript𝑥2absent\displaystyle x_{2}x_{1}x_{3}\ast x_{5}x_{1}x_{4}x_{3}x_{2}= x2x1x3x8x4x7x6x5,subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥3subscript𝑥8subscript𝑥4subscript𝑥7subscript𝑥6subscript𝑥5\displaystyle x_{2}x_{1}x_{3}x_{8}x_{4}x_{7}x_{6}x_{5},
x5x1x4x3x2x2x1x3=subscript𝑥5subscript𝑥1subscript𝑥4subscript𝑥3subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥3absent\displaystyle x_{5}x_{1}x_{4}x_{3}x_{2}\ast x_{2}x_{1}x_{3}= x5x1x4x3x2x7x6x8.subscript𝑥5subscript𝑥1subscript𝑥4subscript𝑥3subscript𝑥2subscript𝑥7subscript𝑥6subscript𝑥8\displaystyle x_{5}x_{1}x_{4}x_{3}x_{2}x_{7}x_{6}x_{8}.

En ce qui concerne le coproduit de 𝔖𝔖\mathfrak{S}\mathcal{H}, la restriction de celui de 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat} s’écrit sous la forme:

Δ:{𝔖𝔖𝔖wσΔ(wσ)=I+J={1,,n}pack(w[I])pack(w[J]).:Δcases𝔖tensor-product𝔖𝔖subscript𝑤𝜎Δsubscript𝑤𝜎subscript𝐼𝐽1𝑛tensor-productpack𝑤delimited-[]𝐼pack𝑤delimited-[]𝐽\Delta:\left\{\begin{array}[]{rcl}\mathfrak{S}\mathcal{H}&\longrightarrow&\mathfrak{S}\mathcal{H}\otimes\mathfrak{S}\mathcal{H}\\ w_{\sigma}&\longrightarrow&\Delta(w_{\sigma})=\sum\limits_{I+J=\{1,\dots,n\}}\operatorname{pack}(w[I])\otimes\operatorname{pack}(w[J]).\end{array}\right.
Exemple.

Pour une meilleure lisibilité, on ne donne que le coproduit réduit dans l’exemple suivant.

Δ~(x3x1x2)=2x1x2x1+x1x1x2+2x2x1x1+x1x2x1.~Δsubscript𝑥3subscript𝑥1subscript𝑥2tensor-product2subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥1tensor-productsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥2tensor-product2subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥1tensor-productsubscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥1\tilde{\Delta}(x_{3}x_{1}x_{2})=2x_{1}\otimes x_{2}x_{1}+x_{1}\otimes x_{1}x_{2}+2x_{2}x_{1}\otimes x_{1}+x_{1}x_{2}\otimes x_{1}.
Proposition 6.

L’algèbre de Hopf 𝔖𝔖\mathfrak{S}\mathcal{H} peut être vue comme une algèbre de Hopf quotient de 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}.

Démonstration.

Il suffit de considérer la surjection canonique Π𝔖:𝐖𝐌𝐚𝐭𝔖:subscriptΠ𝔖𝐖𝐌𝐚𝐭𝔖\Pi_{\mathfrak{S}\mathcal{H}}:\mathbf{WMat}\longrightarrow\mathfrak{S}\mathcal{H}. Son noyau est un biidéal de Hopf. ∎

2.1.2 Algèbre de Hopf 𝔖𝔖superscript\mathfrak{S}\mathcal{H}^{\circledast}

D’après la proposition 6, 𝔖𝔖superscript\mathfrak{S}\mathcal{H}^{\circledast} est à la fois une algèbre de Hopf quotient et une sous-algèbre de Hopf de 𝐖𝐌𝐚𝐭superscript𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}^{\circledast}. Pour la suite, on choisira de considérer 𝔖𝔖superscript\mathfrak{S}\mathcal{H}^{\circledast} comme un sous-objet de 𝐖𝐌𝐚𝐭superscript𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}^{\circledast}. On notera la base duale des mots tassés issus de permutations soit par (Zwσ)wσ𝔖subscriptsubscript𝑍subscript𝑤𝜎subscript𝑤𝜎𝔖(Z_{w_{\sigma}})_{w_{\sigma}\in\mathfrak{S}\mathcal{H}}, soit par (Zσ)σ𝔖nnsubscriptsubscript𝑍𝜎𝜎subscript𝔖𝑛𝑛superscript(Z_{\sigma})_{\begin{subarray}{c}\sigma\in\mathfrak{S}_{n}\\ n\in\mathbb{N}^{*}\end{subarray}} où, Zwσ=Zσsubscript𝑍subscript𝑤𝜎subscript𝑍𝜎Z_{w_{\sigma}}=Z_{\sigma} suivant ce qui est le plus adapté.

Description des opérations de 𝔖𝔖superscript\mathfrak{S}\mathcal{H}^{\circledast}.

Le coproduit de 𝔖𝔖superscript\mathfrak{S}\mathcal{H}^{\circledast} est la restriction de celui de 𝐖𝐌𝐚𝐭superscript𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}^{\circledast} à 𝔖𝔖superscript\mathfrak{S}\mathcal{H}^{\circledast}.

Exemple.

On considère le mot tassé x3x1x2x5x4x6=x3x1x2x2x1x1subscript𝑥3subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥5subscript𝑥4subscript𝑥6subscript𝑥3subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥1x_{3}x_{1}x_{2}x_{5}x_{4}x_{6}=x_{3}x_{1}x_{2}\ast x_{2}x_{1}\ast x_{1}. Son coproduit réduit vaut:

Δ~(Zx3x1x2x5x4x6)=Zx3x1x2Zx2x1x3+Zx3x1x2x5x4Zx1.~Δsubscript𝑍subscript𝑥3subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥5subscript𝑥4subscript𝑥6tensor-productsubscript𝑍subscript𝑥3subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥3tensor-productsubscript𝑍subscript𝑥3subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥5subscript𝑥4subscript𝑍subscript𝑥1\tilde{\Delta}(Z_{x_{3}x_{1}x_{2}x_{5}x_{4}x_{6}})=Z_{x_{3}x_{1}x_{2}}\otimes Z_{x_{2}x_{1}x_{3}}+Z_{x_{3}x_{1}x_{2}x_{5}x_{4}}\otimes Z_{x_{1}}.

Le plus intéressant concerne le produit de 𝔖𝔖superscript\mathfrak{S}\mathcal{H}^{\circledast}. En effet, comme 𝔖𝔖\mathfrak{S}\mathcal{H} est cocommutative, 𝔖𝔖superscript\mathfrak{S}\mathcal{H}^{\circledast} est commutative. De plus, le produit de 𝔖𝔖superscript\mathfrak{S}\mathcal{H}^{\circledast} est la restriction à 𝔖𝔖superscript\mathfrak{S}\mathcal{H}^{\circledast} de celui de 𝐖𝐌𝐚𝐭superscript𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}^{\circledast}, ce qui revient à ne considérer que la condition C1subscript𝐶1C_{1} décrite dans 1.2. Il s’écrit donc:

m:{𝔖𝔖𝔖Zσ1Zσ2Zσ1Zσ2=τ,μBat(n1,n2)Zτ(σ1σ2)μ1:𝑚casestensor-product𝔖superscript𝔖superscript𝔖superscripttensor-productsubscript𝑍subscript𝜎1subscript𝑍subscript𝜎2subscript𝑍subscript𝜎1subscript𝑍subscript𝜎2subscript𝜏𝜇𝐵𝑎𝑡subscript𝑛1subscript𝑛2subscript𝑍𝜏subscript𝜎1subscript𝜎2superscript𝜇1m:\left\{\begin{array}[]{rcl}\mathfrak{S}\mathcal{H}^{\circledast}\otimes\mathfrak{S}\mathcal{H}^{\circledast}&\longrightarrow&\mathfrak{S}\mathcal{H}^{\circledast}\\ Z_{\sigma_{1}}\otimes Z_{\sigma_{2}}&\longrightarrow&Z_{\sigma_{1}}Z_{\sigma_{2}}=\sum\limits_{\tau,\mu\in Bat(n_{1},n_{2})}Z_{\tau\circ(\sigma_{1}\ast\sigma_{2})\circ\mu^{-1}}\end{array}\right.

n1subscript𝑛1n_{1} et n2subscript𝑛2n_{2} sont les entiers naturels non nuls tels que σ1𝔖n1subscript𝜎1subscript𝔖subscript𝑛1\sigma_{1}\in\mathfrak{S}_{n_{1}} et σ2𝔖n2subscript𝜎2subscript𝔖subscript𝑛2\sigma_{2}\in\mathfrak{S}_{n_{2}}.

Exemple.
Zx1Zx2x1subscript𝑍subscript𝑥1subscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥1\displaystyle Z_{x_{1}}Z_{x_{2}x_{1}} =Zx1\shufflex3x2+Zx2\shufflex3x1+Zx3\shufflex2x1absentsubscript𝑍subscript𝑥1\shufflesubscript𝑥3subscript𝑥2subscript𝑍subscript𝑥2\shufflesubscript𝑥3subscript𝑥1subscript𝑍subscript𝑥3\shufflesubscript𝑥2subscript𝑥1\displaystyle=Z_{x_{1}\shuffle x_{3}x_{2}}+Z_{x_{2}\shuffle x_{3}x_{1}}+Z_{x_{3}\shuffle x_{2}x_{1}}
=3Zx3x2x1+Zx1x3x2+2Zx3x1x2+2Zx2x3x1+Zx2x1x3,absent3subscript𝑍subscript𝑥3subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑍subscript𝑥1subscript𝑥3subscript𝑥22subscript𝑍subscript𝑥3subscript𝑥1subscript𝑥22subscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥1subscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥3\displaystyle=3Z_{x_{3}x_{2}x_{1}}+Z_{x_{1}x_{3}x_{2}}+2Z_{x_{3}x_{1}x_{2}}+2Z_{x_{2}x_{3}x_{1}}+Z_{x_{2}x_{1}x_{3}},
Remarque.

La structure d’algèbre de Hopf de 𝔖𝔖superscript\mathfrak{S}\mathcal{H}^{\circledast} est la même que celle construite par Aguiar et Mahajan à partir du monoïde de Hopf des ordres linéaires et d’un foncteur de Fock [3, Partie III, chapitre 15, exemple 15.17]. On retrouve également cette structure dans les travaux de Vargas [41] sous le nom d’algèbre de Hopf de super-battages.

Structure de quadri-algèbre et d’algèbre dendriforme sur 𝔖𝔖superscript\mathfrak{S}\mathcal{H}^{\circledast}.
Rappels.

Commençons par quelques rappels sur les quadri-algèbres, les algèbres dendriformes et les algèbres de Zinbiel aussi appelées algèbres dendriformes commutatives ou encore algèbres de Leibniz duales.

Les algèbres dendriformes ont été introduites par Loday [27]. Elles permettent d’écrire certains produits associatifs comme somme d’un produit gauche et d’un produit droit. Cela permet donc de casser l’associativité et d’obtenir des relations de compatibilité souvent plus faciles à vérifier. Dans [28], Loday et Ronco, grâce à une structure dendriforme, définissent une algèbre de Hopf d’arbres binaires appelée algèbre de Loday et Ronco. Elle est librement engendrée par l’arbre binaire à un seul sommet interne. Foissy démontre [16, proposition 31] que l’algèbre de Hopf de Loday et Ronco décorée est isomorphe à l’algèbre de Hopf des arbres enracinés plans décorés. Cette démonstration repose sur les caractères dendriformes des deux objets. Aguiar et Sottile [4] étudient le dual gradué de l’algèbre de Loday et Ronco. La structure bidendriforme est introduite par Foissy [17]. En plus de scinder l’associativité, elle scinde également la coassociativité. Foissy explicite également la structure bidendriforme de l’algèbre de Malvenuto et Reutenauer 𝐅𝐐𝐒𝐲𝐦𝐅𝐐𝐒𝐲𝐦\mathbf{FQSym} ainsi que celle de l’algèbre de Hopf des arbres enracinés plans décorés de Connes et Kreimer. Des versions analogues au théorème de Cartier-Quillen-Milnor-Moore sont prouvées: par Ronco [35] pour les algèbres dendriformes, par Chapoton [6] pour les bigèbres dendriformes et par Foissy [17] pour les bigèbres bidendriformes. Le cas bidendriforme implique [17, théorème 39] que 𝐅𝐐𝐒𝐲𝐦𝐅𝐐𝐒𝐲𝐦\mathbf{FQSym} est isomorphe à une algèbre de Hopf d’arbres enracinés plans décorés.

Les algèbres de Zinbiel ont été définies par Loday [26, 27]. Elles sont équivalentes aux algèbres dendriformes commutatives et sont liées aux algèbres de Leibniz (les opérades 𝒵inb𝒵𝑖𝑛𝑏\mathcal{Z}inb et eib𝑒𝑖𝑏\mathcal{L}eib son duales dans la dualité de Koszul). Livernet [25] remplace les algèbres de Lie et les algèbres commutatives par les algèbres de Leibniz et les algèbres de Zinbiel pour définir une théorie non commutative des homotopies rationnelles. Chapoton [7, théorème 5.9] démontre que l’opérade 𝒵inb𝒵𝑖𝑛𝑏\mathcal{Z}inb est anticyclique (il existe une action du groupe symétrique 𝔖n+1subscript𝔖𝑛1\mathfrak{S}_{n+1} sur le 𝔖nsubscript𝔖𝑛\mathfrak{S}_{n}-module 𝒫(n)𝒫𝑛\mathcal{P}(n) pour tout entier naturel n𝑛n). Vallette [40, théorème 20] donne une description de 𝒵inb𝒵𝑖𝑛𝑏\mathcal{Z}inb en fonction des opérades 𝒫réie𝒫𝑟é𝑖𝑒\mathcal{P}r\'{e}\mathcal{L}ie et 𝒞om𝒞𝑜𝑚\mathcal{C}om grâce au produit de Manin.

En considérant une algèbre dendriforme et en scindant les produits gauche et droit en deux lorsque cela est possible, on obtient une quadri-algèbre. Aguiar et Loday introduisent cette notion dans [2]. Ils déterminent une structure de quadri-algèbre sur les algèbres infinitésimales et s’intéressent à la quadri-algèbre libre à un générateur [2, corollaire 3.3, section 4]. Vallette [40, corollaires 48 et 52, théorème 51] prouve les conjectures émises par Aguiar et Loday dans [2, conjectures 4.2, 4.5 et 4.6] concernant les opérades 𝒬uad𝒬𝑢𝑎𝑑\mathcal{Q}uad et 𝒬uad!𝒬𝑢𝑎superscript𝑑\mathcal{Q}uad^{!}. Foissy présente la quadri-algèbre libre à un générateur comme sous objet de 𝐅𝐐𝐒𝐲𝐦𝐅𝐐𝐒𝐲𝐦\mathbf{FQSym} [18, corollaire 7] et définit la notion de quadri-bigèbre en détaillant l’exemple de 𝐅𝐐𝐒𝐲𝐦𝐅𝐐𝐒𝐲𝐦\mathbf{FQSym} [18, section 3].

Définition 7.

Une quadri-algèbre 𝒬𝒬\mathcal{Q} est un espace vectoriel muni de quatre opérations \searrow, \nearrow, \nwarrow et \swarrow, définies sur 𝒬𝒬tensor-product𝒬𝒬\mathcal{Q}\otimes\mathcal{Q}, à valeurs dans 𝒬𝒬\mathcal{Q}, et, vérifiant les axiomes suivants: pour tout x,y,z𝒬𝑥𝑦𝑧𝒬x,y,z\in\mathcal{Q},

(xy)z𝑥𝑦𝑧\displaystyle(x\nwarrow y)\nwarrow z =x(yz),absent𝑥𝑦𝑧\displaystyle=x\nwarrow(y\cdot z), (xy)z𝑥𝑦𝑧\displaystyle(x\nearrow y)\nwarrow z =x(yz),absent𝑥precedes𝑦𝑧\displaystyle=x\nearrow(y\prec z), (xy)z𝑥𝑦𝑧\displaystyle(x\wedge y)\nearrow z =x(yz),absent𝑥succeeds𝑦𝑧\displaystyle=x\nearrow(y\succ z),
(xy)z𝑥𝑦𝑧\displaystyle(x\swarrow y)\nwarrow z =x(yz),absent𝑥𝑦𝑧\displaystyle=x\swarrow(y\wedge z), (xy)z𝑥𝑦𝑧\displaystyle(x\searrow y)\nwarrow z =x(yz),absent𝑥𝑦𝑧\displaystyle=x\searrow(y\nwarrow z), (xy)z𝑥𝑦𝑧\displaystyle(x\vee y)\nearrow z =x(yz),absent𝑥𝑦𝑧\displaystyle=x\searrow(y\nearrow z),
(xy)zprecedes𝑥𝑦𝑧\displaystyle(x\prec y)\swarrow z =x(yz),absent𝑥𝑦𝑧\displaystyle=x\swarrow(y\vee z), (xy)zsucceeds𝑥𝑦𝑧\displaystyle(x\succ y)\swarrow z =x(yz),absent𝑥𝑦𝑧\displaystyle=x\searrow(y\swarrow z), (xy)z𝑥𝑦𝑧\displaystyle(x\cdot y)\searrow z =x(yz),absent𝑥𝑦𝑧\displaystyle=x\searrow(y\searrow z),

où, pour tout x,y𝒬𝑥𝑦𝒬x,y\in\mathcal{Q},

xyprecedes𝑥𝑦\displaystyle x\prec y =xy+xy,absent𝑥𝑦𝑥𝑦\displaystyle=x\nwarrow y+x\swarrow y, xy𝑥𝑦\displaystyle x\wedge y =xy+xy,absent𝑥𝑦𝑥𝑦\displaystyle=x\nearrow y+x\nwarrow y,
xysucceeds𝑥𝑦\displaystyle x\succ y =xy+xy,absent𝑥𝑦𝑥𝑦\displaystyle=x\nearrow y+x\searrow y, xy𝑥𝑦\displaystyle x\vee y =xy+xy,absent𝑥𝑦𝑥𝑦\displaystyle=x\searrow y+x\swarrow y,

et

xy=xy+xy+xy+xy=xy+xy=xy+xy.𝑥𝑦𝑥𝑦𝑥𝑦𝑥𝑦𝑥𝑦𝑥precedes𝑦𝑥succeeds𝑦𝑥𝑦𝑥𝑦x\cdot y=x\nwarrow y+x\swarrow y+x\nearrow y+x\searrow y=x\prec y+x\succ y=x\wedge y+x\vee y.
Définition 8.

Une algèbre dendriforme est un espace vectoriel 𝒟𝒟\mathcal{D} muni de deux opérations, un produit gauche :𝒟𝒟𝒟\prec:\mathcal{D}\otimes\mathcal{D}\longrightarrow\mathcal{D} et un produit droit :𝒟𝒟𝒟\succ:\mathcal{D}\otimes\mathcal{D}\longrightarrow\mathcal{D}, vérifiant les axiomes suivants: x,y,z𝒟for-all𝑥𝑦𝑧𝒟\forall x,y,z\in\mathcal{D},

(xy)zprecedesprecedes𝑥𝑦𝑧\displaystyle(x\prec y)\prec z =x(yz)+x(yz),absent𝑥precedesprecedes𝑦𝑧𝑥precedessucceeds𝑦𝑧\displaystyle=x\prec(y\prec z)+x\prec(y\succ z),
(xy)zprecedessucceeds𝑥𝑦𝑧\displaystyle(x\succ y)\prec z =x(yz),absent𝑥succeedsprecedes𝑦𝑧\displaystyle=x\succ(y\prec z),
(xy)z+(xy)zsucceedsprecedes𝑥𝑦𝑧succeeds𝑥𝑦succeeds𝑧\displaystyle(x\prec y)\succ z+(x\succ y)\succ z =x(yz).absent𝑥succeedssucceeds𝑦𝑧\displaystyle=x\succ(y\succ z).
Proposition 9.

Soit (𝒬,,,,)𝒬(\mathcal{Q},\searrow,\nearrow,\nwarrow,\swarrow) une quadri-algèbre alors, (𝒬,+,+)(\mathcal{Q},\nwarrow+\swarrow,\nearrow+\searrow), i.e. (𝒬,,)𝒬precedessucceeds(\mathcal{Q},\prec,\succ), et (𝒬,+,+)(\mathcal{Q},\nearrow+\nwarrow,\searrow+\swarrow), i.e. (𝒬,,)𝒬(\mathcal{Q},\wedge,\vee), sont des algèbres dendriformes.

Définition 10.

Une algèbre de Zinbiel est un espace vectoriel 𝒵𝒵\mathcal{Z} muni d’une opération binaire définie sur 𝒵𝒵tensor-product𝒵𝒵\mathcal{Z}\otimes\mathcal{Z}, à valeur dans 𝒵𝒵\mathcal{Z} telle que:

pour tout x,y,z𝒵,(xy)z=x(yz)+x(zy).formulae-sequencepour tout 𝑥𝑦𝑧𝒵𝑥𝑦𝑧𝑥𝑦𝑧𝑥𝑧𝑦\text{pour tout }x,y,z\in\mathcal{Z},\leavevmode\nobreak\ (x\cdot y)\cdot z=x\cdot(y\cdot z)+x\cdot(z\cdot y).
Proposition 11.

Soit (𝒵,)𝒵(\mathcal{Z},\cdot) une algèbre de Zinbiel. Pour tout couple (x,y)Z2𝑥𝑦superscript𝑍2(x,y)\in Z^{2} on pose xy=xyprecedes𝑥𝑦𝑥𝑦x\prec y=x\cdot y et xy=yxsucceeds𝑥𝑦𝑦𝑥x\succ y=y\cdot x. On obtient alors que (𝒵,,)𝒵precedessucceeds(\mathcal{Z},\prec,\succ) est une algèbre dendriforme. Réciproquement, si (𝒟,,)𝒟precedessucceeds(\mathcal{D},\prec,\succ) est une algèbre dendriforme commutative (i.e. pour tout élément (x,y)𝒟2𝑥𝑦superscript𝒟2(x,y)\in\mathcal{D}^{2}, xy=yxsucceeds𝑥𝑦𝑦precedes𝑥x\succ y=y\prec x) alors, (𝒟,)𝒟precedes(\mathcal{D,\prec}) est une algèbre de Zinbiel.

Cas de 𝔖𝔖superscript\mathfrak{S}\mathcal{H}^{\circledast}.

Introduisons d’abord les notations suivantes. Soient n1,n2subscript𝑛1subscript𝑛2superscriptn_{1},n_{2}\in\mathbb{N}^{*}, on pose

Bat1(n1,n2)=𝐵𝑎subscript𝑡1subscript𝑛1subscript𝑛2absent\displaystyle Bat_{1}(n_{1},n_{2})= {ρBat(n1,n2)ρ1(1)=1},𝜌𝐵𝑎𝑡subscript𝑛1subscript𝑛2superscript𝜌111\displaystyle\{\rho\in Bat(n_{1},n_{2})\text{, }\rho^{-1}(1)=1\},
Bat2(n1,n2)=𝐵𝑎subscript𝑡2subscript𝑛1subscript𝑛2absent\displaystyle Bat_{2}(n_{1},n_{2})= {ρBat(n1,n2)ρ1(1)=n1+1}.𝜌𝐵𝑎𝑡subscript𝑛1subscript𝑛2superscript𝜌11subscript𝑛11\displaystyle\{\rho\in Bat(n_{1},n_{2})\text{, }\rho^{-1}(1)=n_{1}+1\}.

Soient σ1𝔖1subscript𝜎1subscript𝔖1\sigma_{1}\in\mathfrak{S}_{1} et σ2𝔖2subscript𝜎2subscript𝔖2\sigma_{2}\in\mathfrak{S}_{2}. Définissons sur 𝔖𝔖superscript\mathfrak{S}\mathcal{H}^{\circledast} les produits suivants:

Zσ1Zσ2=subscript𝑍subscript𝜎1subscript𝑍subscript𝜎2absent\displaystyle Z_{\sigma_{1}}\nwarrow Z_{\sigma_{2}}= τBat1(n1,n2),μBat1(n1,n2)Zτ(σ1σ2)μ1,subscript𝜏𝐵𝑎subscript𝑡1subscript𝑛1subscript𝑛2𝜇𝐵𝑎subscript𝑡1subscript𝑛1subscript𝑛2subscript𝑍𝜏subscript𝜎1subscript𝜎2superscript𝜇1\displaystyle\sum_{\begin{subarray}{c}\tau\in Bat_{1}(n_{1},n_{2}),\\ \mu\in Bat_{1}(n_{1},n_{2})\end{subarray}}Z_{\tau\circ(\sigma_{1}\ast\sigma_{2})\circ\mu^{-1}}, Zσ1Zσ2=subscript𝑍subscript𝜎1subscript𝑍subscript𝜎2absent\displaystyle Z_{\sigma_{1}}\swarrow Z_{\sigma_{2}}= τBat1(n1,n2),μBat2(n1,n2)Zτ(σ1σ2)μ1,subscript𝜏𝐵𝑎subscript𝑡1subscript𝑛1subscript𝑛2𝜇𝐵𝑎subscript𝑡2subscript𝑛1subscript𝑛2subscript𝑍𝜏subscript𝜎1subscript𝜎2superscript𝜇1\displaystyle\sum_{\begin{subarray}{c}\tau\in Bat_{1}(n_{1},n_{2}),\\ \mu\in Bat_{2}(n_{1},n_{2})\end{subarray}}Z_{\tau\circ(\sigma_{1}\ast\sigma_{2})\circ\mu^{-1}},
Zσ1Zσ2=subscript𝑍subscript𝜎1subscript𝑍subscript𝜎2absent\displaystyle Z_{\sigma_{1}}\nearrow Z_{\sigma_{2}}= τBat2(n1,n2),μBat1(n1,n2)Zτ(σ1σ2)μ1,subscript𝜏𝐵𝑎subscript𝑡2subscript𝑛1subscript𝑛2𝜇𝐵𝑎subscript𝑡1subscript𝑛1subscript𝑛2subscript𝑍𝜏subscript𝜎1subscript𝜎2superscript𝜇1\displaystyle\sum_{\begin{subarray}{c}\tau\in Bat_{2}(n_{1},n_{2}),\\ \mu\in Bat_{1}(n_{1},n_{2})\end{subarray}}Z_{\tau\circ(\sigma_{1}\ast\sigma_{2})\circ\mu^{-1}}, Zσ1Zσ2=subscript𝑍subscript𝜎1subscript𝑍subscript𝜎2absent\displaystyle Z_{\sigma_{1}}\searrow Z_{\sigma_{2}}= τBat2(n1,n2),μBat2(n1,n2)Zτ(σ1σ2)μ1.subscript𝜏𝐵𝑎subscript𝑡2subscript𝑛1subscript𝑛2𝜇𝐵𝑎subscript𝑡2subscript𝑛1subscript𝑛2subscript𝑍𝜏subscript𝜎1subscript𝜎2superscript𝜇1\displaystyle\sum_{\begin{subarray}{c}\tau\in Bat_{2}(n_{1},n_{2}),\\ \mu\in Bat_{2}(n_{1},n_{2})\end{subarray}}Z_{\tau\circ(\sigma_{1}\ast\sigma_{2})\circ\mu^{-1}}.
Exemples.
Zx2x1Zx1=subscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑍subscript𝑥1absent\displaystyle Z_{x_{2}x_{1}}\nwarrow Z_{x_{1}}= Zx2x1x3+Zx2x3x1+Zx3x1x2+Zx3x2x1,subscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥3subscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥1subscript𝑍subscript𝑥3subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑍subscript𝑥3subscript𝑥2subscript𝑥1\displaystyle Z_{x_{2}x_{1}x_{3}}+Z_{x_{2}x_{3}x_{1}}+Z_{x_{3}x_{1}x_{2}}+Z_{x_{3}x_{2}x_{1}},
Zx2x1Zx1=subscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑍subscript𝑥1absent\displaystyle Z_{x_{2}x_{1}}\swarrow Z_{x_{1}}= Zx3x2x1+Zx2x3x1,subscript𝑍subscript𝑥3subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥1\displaystyle Z_{x_{3}x_{2}x_{1}}+Z_{x_{2}x_{3}x_{1}},
Zx2x1Zx1=subscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑍subscript𝑥1absent\displaystyle Z_{x_{2}x_{1}}\nearrow Z_{x_{1}}= Zx3x2x1+Zx3x1x2,subscript𝑍subscript𝑥3subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑍subscript𝑥3subscript𝑥1subscript𝑥2\displaystyle Z_{x_{3}x_{2}x_{1}}+Z_{x_{3}x_{1}x_{2}},
Zx2x1Zx1=subscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑍subscript𝑥1absent\displaystyle Z_{x_{2}x_{1}}\searrow Z_{x_{1}}= Zx1x3x2.subscript𝑍subscript𝑥1subscript𝑥3subscript𝑥2\displaystyle Z_{x_{1}x_{3}x_{2}}.

A partir des produits précédents on construit:

Zσ1Zσ2=precedessubscript𝑍subscript𝜎1subscript𝑍subscript𝜎2absent\displaystyle Z_{\sigma_{1}}\prec Z_{\sigma_{2}}= Zσ1Zσ2+Zσ1Zσ2subscript𝑍subscript𝜎1subscript𝑍subscript𝜎2subscript𝑍subscript𝜎1subscript𝑍subscript𝜎2\displaystyle Z_{\sigma_{1}}\nwarrow Z_{\sigma_{2}}+Z_{\sigma_{1}}\swarrow Z_{\sigma_{2}} Zσ1Zσ2=succeedssubscript𝑍subscript𝜎1subscript𝑍subscript𝜎2absent\displaystyle Z_{\sigma_{1}}\succ Z_{\sigma_{2}}= Zσ1Zσ2+Zσ1Zσ2subscript𝑍subscript𝜎1subscript𝑍subscript𝜎2subscript𝑍subscript𝜎1subscript𝑍subscript𝜎2\displaystyle Z_{\sigma_{1}}\nearrow Z_{\sigma_{2}}+Z_{\sigma_{1}}\searrow Z_{\sigma_{2}}
=\displaystyle= τBat1(n1,n2),μBat(n1,n2)Zτ(σ1σ2)μ1,subscript𝜏𝐵𝑎subscript𝑡1subscript𝑛1subscript𝑛2𝜇𝐵𝑎𝑡subscript𝑛1subscript𝑛2subscript𝑍𝜏subscript𝜎1subscript𝜎2superscript𝜇1\displaystyle\sum_{\begin{subarray}{c}\tau\in Bat_{1}(n_{1},n_{2}),\\ \mu\in Bat(n_{1},n_{2})\end{subarray}}Z_{\tau\circ(\sigma_{1}\ast\sigma_{2})\circ\mu^{-1}}, =\displaystyle= τBat2(n1,n2),μBat(n1,n2)Zτ(σ1σ2)μ1.subscript𝜏𝐵𝑎subscript𝑡2subscript𝑛1subscript𝑛2𝜇𝐵𝑎𝑡subscript𝑛1subscript𝑛2subscript𝑍𝜏subscript𝜎1subscript𝜎2superscript𝜇1\displaystyle\sum_{\begin{subarray}{c}\tau\in Bat_{2}(n_{1},n_{2}),\\ \mu\in Bat(n_{1},n_{2})\end{subarray}}Z_{\tau\circ(\sigma_{1}\ast\sigma_{2})\circ\mu^{-1}}.
Zσ1Zσ2=subscript𝑍subscript𝜎1subscript𝑍subscript𝜎2absent\displaystyle Z_{\sigma_{1}}\wedge Z_{\sigma_{2}}= Zσ1Zσ2+Zσ1Zσ2subscript𝑍subscript𝜎1subscript𝑍subscript𝜎2subscript𝑍subscript𝜎1subscript𝑍subscript𝜎2\displaystyle Z_{\sigma_{1}}\nwarrow Z_{\sigma_{2}}+Z_{\sigma_{1}}\nearrow Z_{\sigma_{2}} Zσ1Zσ2=subscript𝑍subscript𝜎1subscript𝑍subscript𝜎2absent\displaystyle Z_{\sigma_{1}}\vee Z_{\sigma_{2}}= Zσ1Zσ2+Zσ1Zσ2subscript𝑍subscript𝜎1subscript𝑍subscript𝜎2subscript𝑍subscript𝜎1subscript𝑍subscript𝜎2\displaystyle Z_{\sigma_{1}}\swarrow Z_{\sigma_{2}}+Z_{\sigma_{1}}\searrow Z_{\sigma_{2}}
=\displaystyle= τBat(n1,n2),μBat1(n1,n2)Zτ(wσ1wσ2)μ1,subscript𝜏𝐵𝑎𝑡subscript𝑛1subscript𝑛2𝜇𝐵𝑎subscript𝑡1subscript𝑛1subscript𝑛2subscript𝑍𝜏subscript𝑤subscript𝜎1subscript𝑤subscript𝜎2superscript𝜇1\displaystyle\sum_{\begin{subarray}{c}\tau\in Bat(n_{1},n_{2}),\\ \mu\in Bat_{1}(n_{1},n_{2})\end{subarray}}Z_{\tau\circ(w_{\sigma_{1}}\ast w_{\sigma_{2}})\circ\mu^{-1}}, =\displaystyle= τBat(n1,n2),μBat2(n1,n2)Zτ(wσ1wσ2)μ1.subscript𝜏𝐵𝑎𝑡subscript𝑛1subscript𝑛2𝜇𝐵𝑎subscript𝑡2subscript𝑛1subscript𝑛2subscript𝑍𝜏subscript𝑤subscript𝜎1subscript𝑤subscript𝜎2superscript𝜇1\displaystyle\sum_{\begin{subarray}{c}\tau\in Bat(n_{1},n_{2}),\\ \mu\in Bat_{2}(n_{1},n_{2})\end{subarray}}Z_{\tau\circ(w_{\sigma_{1}}\ast w_{\sigma_{2}})\circ\mu^{-1}}.
Exemples.
Zx2x1Zx1=precedessubscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑍subscript𝑥1absent\displaystyle Z_{x_{2}x_{1}}\prec Z_{x_{1}}= Zx2x1x3+2Zx2x3x1+2Zx3x2x1+Zx3x1x2,subscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥32subscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥12subscript𝑍subscript𝑥3subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑍subscript𝑥3subscript𝑥1subscript𝑥2\displaystyle Z_{x_{2}x_{1}x_{3}}+2Z_{x_{2}x_{3}x_{1}}+2Z_{x_{3}x_{2}x_{1}}+Z_{x_{3}x_{1}x_{2}},
Zx2x1Zx1=succeedssubscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑍subscript𝑥1absent\displaystyle Z_{x_{2}x_{1}}\succ Z_{x_{1}}= Zx3x2x1+Zx3x1x2+Zx1x3x2,subscript𝑍subscript𝑥3subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑍subscript𝑥3subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑍subscript𝑥1subscript𝑥3subscript𝑥2\displaystyle Z_{x_{3}x_{2}x_{1}}+Z_{x_{3}x_{1}x_{2}}+Z_{x_{1}x_{3}x_{2}},
Zx2x1Zx1=subscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑍subscript𝑥1absent\displaystyle Z_{x_{2}x_{1}}\wedge Z_{x_{1}}= Zx2x1x3+Zx2x3x1+2Zx3x1x2+2Zx3x2x1,subscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥3subscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥12subscript𝑍subscript𝑥3subscript𝑥1subscript𝑥22subscript𝑍subscript𝑥3subscript𝑥2subscript𝑥1\displaystyle Z_{x_{2}x_{1}x_{3}}+Z_{x_{2}x_{3}x_{1}}+2Z_{x_{3}x_{1}x_{2}}+2Z_{x_{3}x_{2}x_{1}},
Zx2x1Zx1=subscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑍subscript𝑥1absent\displaystyle Z_{x_{2}x_{1}}\vee Z_{x_{1}}= Zx3x2x1+Zx2x3x1+Zx1x3x2.subscript𝑍subscript𝑥3subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥1subscript𝑍subscript𝑥1subscript𝑥3subscript𝑥2\displaystyle Z_{x_{3}x_{2}x_{1}}+Z_{x_{2}x_{3}x_{1}}+Z_{x_{1}x_{3}x_{2}}.

Par calcul direct, on obtient que (𝔖,,,,)𝔖(\mathfrak{S}\mathcal{H},\swarrow,\nwarrow,\nearrow,\searrow) est une quadri-algèbre. Il s’en suit que (𝔖,,)𝔖precedessucceeds(\mathfrak{S}\mathcal{H},\prec,\succ) et (𝔖,,)𝔖(\mathfrak{S}\mathcal{H},\wedge,\vee) sont des algèbres dendriformes. Il est clair qu’elles sont commutatives et donc que (𝔖,)𝔖precedes(\mathfrak{S}\mathcal{H},\prec) et (𝔖,)𝔖(\mathfrak{S}\mathcal{H},\wedge) sont des algèbres de Zinbiel.

En revanche, les algèbres dendriformes ne respectent pas les compatibilités décrites dans [17] vis-à-vis du coproduit; même en utilisant le coproduit co-opposé ΔcopsuperscriptΔ𝑐𝑜𝑝\Delta^{cop}. Pour s’en convaincre, il suffit de considérer Δ(Zx1Zx1x2)Δprecedessubscript𝑍subscript𝑥1subscript𝑍subscript𝑥1subscript𝑥2\Delta(Z_{x_{1}}\prec Z_{x_{1}x_{2}}), Δ(Zx2x1Zx2x1x3)Δprecedessubscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥3\Delta(Z_{x_{2}x_{1}}\prec Z_{x_{2}x_{1}x_{3}}) et Δ(Zx2x1x3Zx1)Δsubscript𝑍subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥3subscript𝑍subscript𝑥1\Delta(Z_{x_{2}x_{1}x_{3}}\wedge Z_{x_{1}}).

2.2 Mots tassés stricts croissants

2.2.1 Algèbre de Hopf des mots tassés stricts croissants 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}

On considère le sous-espace vectoriel de 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat} défini par:

𝒱=w𝐖𝐌𝐚𝐭,x0Alph(w).𝒱delimited-⟨⟩formulae-sequence𝑤𝐖𝐌𝐚𝐭subscript𝑥0Alph𝑤\mathcal{V}=\langle w\in\mathbf{WMat},\leavevmode\nobreak\ x_{0}\in\operatorname{Alph}(w)\rangle.

Il est immédiat que 𝒱𝒱\mathcal{V} est un biidéal de Hopf. On note 𝐒𝐏𝐖𝐒𝐏𝐖\mathbf{SPW} l’algèbre de Hopf quotient 𝐖𝐌𝐚𝐭/𝒱𝐖𝐌𝐚𝐭𝒱\mathbf{WMat}/\mathcal{V}. On s’intéresse au sous-espace vectoriel x1x1α1 foisxnxnαn fois¯𝐒𝐏𝐖,(n,α1,,αn)()n+1delimited-⟨⟩formulae-sequence¯subscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛼1 foissubscriptsubscript𝑥𝑛subscript𝑥𝑛subscript𝛼𝑛 fois𝐒𝐏𝐖𝑛subscript𝛼1subscript𝛼𝑛superscriptsuperscript𝑛1\langle\overline{\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\alpha_{1}\text{ fois}}\dots\underbrace{x_{n}\dots x_{n}}_{\alpha_{n}\text{ fois}}}\in\mathbf{SPW},\leavevmode\nobreak\ (n,\alpha_{1},\dots,\alpha_{n})\in(\mathbb{N}^{*})^{n+1}\rangle. Il s’agit d’une sous-algèbre de Hopf de 𝐒𝐏𝐖𝐒𝐏𝐖\mathbf{SPW}; on la note 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}. Par commodité, on écrira toujours les éléments de 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW} sous forme de combinaison linéaire de mots tassés de la forme x1x1α1 foisxnxnαn foissubscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛼1 foissubscriptsubscript𝑥𝑛subscript𝑥𝑛subscript𝛼𝑛 fois\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\alpha_{1}\text{ fois}}\dots\underbrace{x_{n}\dots x_{n}}_{\alpha_{n}\text{ fois}} et non sous forme de combinaison linéaire de classes. L’algèbre de Hopf 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW} sera appelée algèbre de Hopf des mots tassés stricts croissants.

Exemples.
x1x2x2x3𝐈𝐒𝐏𝐖,x1x0x2𝐈𝐒𝐏𝐖,x2x2x1x0x1¯=x1x2x2𝐈𝐒𝐏𝐖.formulae-sequencesubscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥3𝐈𝐒𝐏𝐖formulae-sequencesubscript𝑥1subscript𝑥0subscript𝑥2𝐈𝐒𝐏𝐖¯subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥0subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥2𝐈𝐒𝐏𝐖x_{1}x_{2}x_{2}x_{3}\in\mathbf{ISPW},\leavevmode\nobreak\ x_{1}x_{0}x_{2}\notin\mathbf{ISPW},\leavevmode\nobreak\ \overline{x_{2}x_{2}x_{1}-x_{0}x_{1}}=x_{1}x_{2}x_{2}\in\mathbf{ISPW}.
Proposition 12.

Dans 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW} le produit s’exprime de la façon suivante:

:{𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖uvuTsup(u)(v).\ast:\left\{\begin{array}[]{rcl}\mathbf{ISPW}\otimes\mathbf{ISPW}&\longrightarrow&\mathbf{ISPW}\\ u\otimes v&\longrightarrow&uT_{\sup(u)}(v).\end{array}\right.

Quant au coproduit, il s’exprime de la manière suivante:

Δ:{𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖x1x1α1 foisxnxnαn fois0pkI+U={1,,k}I={i1<<ip}U={u1<<us}s=kpx1x1αi1 foisxpxpαip foisx1x1αu1 foisxsxsαus fois.:Δcases𝐈𝐒𝐏𝐖tensor-product𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖subscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛼1 foissubscriptsubscript𝑥𝑛subscript𝑥𝑛subscript𝛼𝑛 foissubscript0𝑝𝑘𝐼𝑈1𝑘𝐼subscript𝑖1subscript𝑖𝑝𝑈subscript𝑢1subscript𝑢𝑠𝑠𝑘𝑝tensor-productsubscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛼subscript𝑖1 foissubscriptsubscript𝑥𝑝subscript𝑥𝑝subscript𝛼subscript𝑖𝑝 foissubscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛼subscript𝑢1 foissubscriptsubscript𝑥𝑠subscript𝑥𝑠subscript𝛼subscript𝑢𝑠 fois\Delta:\left\{\begin{array}[]{rcl}\mathbf{ISPW}&\longrightarrow&\mathbf{ISPW}\otimes\mathbf{ISPW}\\ \underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\alpha_{1}\text{ fois}}\dots\underbrace{x_{n}\dots x_{n}}_{\alpha_{n}\text{ fois}}&\longrightarrow&\displaystyle\sum_{\begin{subarray}{c}0\leq p\leq k\\ I+U=\{1,\dots,k\}\\ I=\{i_{1}<\dots<i_{p}\}\\ U=\{u_{1}<\dots<u_{s}\}\\ s=k-p\end{subarray}}\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\alpha_{i_{1}}\text{ fois}}\dots\underbrace{x_{p}\dots x_{p}}_{\alpha_{i_{p}}\text{ fois}}\otimes\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\alpha_{u_{1}}\text{ fois}}\dots\underbrace{x_{s}\dots x_{s}}_{\alpha_{u_{s}}\text{ fois}}.\end{array}\right.
Exemples.
x1x2x2x3x4x1x2x2x2subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥4subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥2\displaystyle x_{1}x_{2}x_{2}x_{3}x_{4}\ast x_{1}x_{2}x_{2}x_{2} =x1x2x2x3x4x5x6x6x6,absentsubscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥4subscript𝑥5subscript𝑥6subscript𝑥6subscript𝑥6\displaystyle=x_{1}x_{2}x_{2}x_{3}x_{4}x_{5}x_{6}x_{6}x_{6},
Δ(x1x1x1)Δsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥1\displaystyle\Delta(x_{1}x_{1}x_{1}) =x1x1x11+1x1x1x1,absenttensor-productsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥11tensor-product1subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥1\displaystyle=x_{1}x_{1}x_{1}\otimes 1+1\otimes x_{1}x_{1}x_{1},
Δ(x1x2x2)Δsubscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥2\displaystyle\Delta(x_{1}x_{2}x_{2}) =x1x2x21+x1x1x1+x1x1x1+1x1x2x2.absenttensor-productsubscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥21tensor-productsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥1tensor-productsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥1tensor-product1subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥2\displaystyle=x_{1}x_{2}x_{2}\otimes 1+x_{1}\otimes x_{1}x_{1}+x_{1}x_{1}\otimes x_{1}+1\otimes x_{1}x_{2}x_{2}.

Il est immédiat que 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW} est librement engendrée par l’ensemble {x1x1n fois,n}subscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1𝑛 fois𝑛superscript\big{\{}\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{n\text{ fois}},n\in\mathbb{N}^{*}\big{\}}. Sa cogèbre sous-jacente est trivialement cocommutative; l’algèbre de Hopf 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW} est donc isomorphe à l’algèbre enveloppante de ses éléments primitifs. On montrera dans la proposition 19 que 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW} et l’algèbre de Hopf des fonctions symétriques non commutatives sont isomorphes. Un isomorphisme explicite sera donné dans la proposition 42 de la section 3.

On peut facilement calculer la série formelle de 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}. En effet, pour tout entier naturel n𝑛n non nul,

|{w(𝐈𝐒𝐏𝐖)n, w mot tassé}|=|{αn}|=2n1.𝑤subscript𝐈𝐒𝐏𝐖𝑛, w mot tassé𝛼𝑛superscript2𝑛1\bigg{|}\big{\{}w\in(\mathbf{ISPW})_{n}\text{, w mot tass\'{e}}\big{\}}\bigg{|}=\bigg{|}\big{\{}\alpha\vDash n\big{\}}\bigg{|}=2^{n-1}.

On obtient donc :

F𝐈𝐒𝐏𝐖(h)=1+n=12n1hn.subscript𝐹𝐈𝐒𝐏𝐖1superscriptsubscript𝑛1superscript2𝑛1superscript𝑛F_{\mathbf{ISPW}}(h)=1+\sum_{n=1}^{\infty}2^{n-1}h^{n}.

Ainsi, la série formelle des primitifs est donnée par la séquence A059966 de [36] :

FPrim(𝐈𝐒𝐏𝐖)(h)=h+h2+2h3+3h4+6h5+9h6+18h7+30h8+56h9+99h10+subscript𝐹Prim𝐈𝐒𝐏𝐖superscript22superscript33superscript46superscript59superscript618superscript730superscript856superscript999superscript10F_{\operatorname{Prim}(\mathbf{ISPW})}(h)=h+h^{2}+2h^{3}+3h^{4}+6h^{5}+9h^{6}+18h^{7}+30h^{8}+56h^{9}+99h^{10}+\dots

L’objectif de la suite de cette sous-section est alors de déterminer quelques familles d’éléments primitifs de 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}.

Proposition 13.

Soit n𝑛superscriptn\in\mathbb{N}^{*}. On définit dnsubscript𝑑𝑛d_{n} comme étant la dimension de Prim(𝐈𝐒𝐏𝐖)n{\operatorname{Prim}(\mathbf{ISPW})}_{n}. Il existe une base =(e1,,edn)subscript𝑒1subscript𝑒subscript𝑑𝑛\mathcal{B}=(e_{1},\dots,e_{d_{n}}) de Prim(𝐈𝐒𝐏𝐖)n{\operatorname{Prim}(\mathbf{ISPW})}_{n} telle que chaque élément de \mathcal{B} soit associé à une seule partition de n𝑛n. Plus précisément, pour tout entier i{1,,dn}𝑖1subscript𝑑𝑛i\in\{1,\dots,d_{n}\}, il existe une unique partition (α1αki)subscript𝛼1subscript𝛼subscript𝑘𝑖(\alpha_{1}\leq\dots\leq\alpha_{k_{i}}) de n𝑛n telle que

eiVect(x1x1ασ(1) foisxkixkiασ(ki) fois,σ𝔖ki).subscript𝑒𝑖𝑉𝑒𝑐𝑡subscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛼𝜎1 foissubscriptsubscript𝑥subscript𝑘𝑖subscript𝑥subscript𝑘𝑖subscript𝛼𝜎subscript𝑘𝑖 fois𝜎subscript𝔖subscript𝑘𝑖e_{i}\in Vect\Bigg{(}\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\alpha_{\sigma(1)}\text{ fois}}\dots\underbrace{x_{k_{i}}\dots x_{k_{i}}}_{\alpha_{\sigma(k_{i})}\text{ fois}},\sigma\in\mathfrak{S}_{k_{i}}\Bigg{)}.
Démonstration.

On sait que Prim(𝐈𝐒𝐏𝐖)Prim𝐈𝐒𝐏𝐖\operatorname{Prim}(\mathbf{ISPW}), muni du crochet {,}\{-,-\} associé au produit de concaténation décalé, est l’algèbre de Lie librement engendrée par l’ensemble {x1x1n fois,n}subscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1𝑛 fois𝑛superscript\bigg{\{}\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{n\text{ fois}},n\in\mathbb{N}^{*}\bigg{\}}. ∎

Exemple.

Considérons les mots tassés stricts croissants de degré 3. On obtient facilement que Prim(𝐈𝐒𝐏𝐖)3{\operatorname{Prim}(\mathbf{ISPW})}_{3} est un espace vectoriel de dimension 2 engendré par les vecteurs x1x1x1subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥1x_{1}x_{1}x_{1} et x1x1x2x1x2x2subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥2x_{1}x_{1}x_{2}-x_{1}x_{2}x_{2}. Le nombre 3 possède trois partitions ((3), (1,2) et (1,1,1)) et quatre compositions ((3), (1,2), (2,1) et (1,1,1)). Le mot x1x1x1subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥1x_{1}x_{1}x_{1} est formé d’un bloc de trois lettres identiques. Il est donc associé à la partition (3). La somme x1x1x2x1x2x2subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥2x_{1}x_{1}x_{2}-x_{1}x_{2}x_{2} est la combinaison linéaire d’un mot dont la taille des blocs de lettres distinctes est régie par la composition (2,1) et d’un mot régi par la composition (1,2). On associe donc l’élément à la partition (1,2). Les partitions du type (1,,1n2 fois)subscript1.1𝑛2 fois(\underbrace{1,\dots,1}_{n\geq 2\text{ fois}}) ne sont associées à aucun élément primitif non nul.

Proposition 14.

Soient n𝑛superscriptn\in\mathbb{N}^{*}, (α1,,αn)()nsubscript𝛼1subscript𝛼𝑛superscriptsuperscript𝑛(\alpha_{1},\dots,\alpha_{n})\in(\mathbb{N}^{*})^{n} et (β1,,βn)()nsubscript𝛽1subscript𝛽𝑛superscriptsuperscript𝑛(\beta_{1},\dots,\beta_{n})\in(\mathbb{N}^{*})^{n} tel que pour ij𝑖𝑗i\neq j on ait βiβjsubscript𝛽𝑖subscript𝛽𝑗\beta_{i}\neq\beta_{j}. Posons ρ=α2++αn𝜌subscript𝛼2subscript𝛼𝑛\rho=\alpha_{2}+\dots+\alpha_{n} et θ=α1++αn𝜃subscript𝛼1subscript𝛼𝑛\theta=\alpha_{1}+\dots+\alpha_{n}. Appelons γ𝛾\gamma le θ𝜃\theta-uplet γ=(γ1,,γθ)=(β1,,β1α1 fois,,βn,,βnαn fois)𝛾subscript𝛾1subscript𝛾𝜃subscriptsubscript𝛽1subscript𝛽1subscript𝛼1 foissubscriptsubscript𝛽𝑛subscript𝛽𝑛subscript𝛼𝑛 fois\gamma=(\gamma_{1},\dots,\gamma_{\theta})=(\underbrace{\beta_{1},\dots,\beta_{1}}_{\alpha_{1}\text{ fois}},\dots,\underbrace{\beta_{n},\dots,\beta_{n}}_{\alpha_{n}\text{ fois}}). Dans 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}, on définit l’élément

𝒫rγ=1α2!αn!σ𝔖ρk=1α1(1)k1(α11k1)s=0ρ(1)s(ρs)wγ,σ~k,s𝒫subscript𝑟𝛾1subscript𝛼2subscript𝛼𝑛subscript𝜎subscript𝔖𝜌superscriptsubscript𝑘1subscript𝛼1superscript1𝑘1binomialsubscript𝛼11𝑘1superscriptsubscript𝑠0𝜌superscript1𝑠binomial𝜌𝑠subscript𝑤𝛾subscript~𝜎𝑘𝑠\mathcal{P}r_{\gamma}=\frac{1}{\alpha_{2}!\dots\alpha_{n}!}\sum_{\sigma\in\mathfrak{S}_{\rho}}\sum_{k=1}^{\alpha_{1}}(-1)^{k-1}\binom{\alpha_{1}-1}{k-1}\sum_{s=0}^{\rho}(-1)^{s}\binom{\rho}{s}w_{\gamma,\tilde{\sigma}_{k,s}}

σ~1,0=subscript~𝜎1.0absent\displaystyle\tilde{\sigma}_{1,0}= (1α1α1+1θ1α1σ(1)+α1σ(ρ)+α1)𝔖θ,matrix1subscript𝛼1subscript𝛼11𝜃1subscript𝛼1𝜎1subscript𝛼1𝜎𝜌subscript𝛼1subscript𝔖𝜃\displaystyle\begin{pmatrix}1&\dots&\alpha_{1}&\alpha_{1}+1&\dots&\theta\\ 1&\dots&\alpha_{1}&\sigma(1)+\alpha_{1}&\dots&\sigma(\rho)+\alpha_{1}\end{pmatrix}\in\mathfrak{S}_{\theta},
σ~k,0=subscript~𝜎𝑘.0absent\displaystyle\tilde{\sigma}_{k,0}= (1α1k+1α1k+2θk+1θk+2θ1α1k+1σ(1)+α1σ(ρ)+α1α1k+2α1)𝔖θ,matrix1subscript𝛼1𝑘1subscript𝛼1𝑘2𝜃𝑘1𝜃𝑘2𝜃1subscript𝛼1𝑘1𝜎1subscript𝛼1𝜎𝜌subscript𝛼1subscript𝛼1𝑘2subscript𝛼1subscript𝔖𝜃\displaystyle\begin{pmatrix}1&\dots&\alpha_{1}-k+1&\alpha_{1}-k+2&\dots&\theta-k+1&\theta-k+2&\dots&\theta\\ 1&\dots&\alpha_{1}-k+1&\sigma(1)+\alpha_{1}&\dots&\sigma(\rho)+\alpha_{1}&\alpha_{1}-k+2&\dots&\alpha_{1}\end{pmatrix}\in\mathfrak{S}_{\theta},
τk,s=subscript𝜏𝑘𝑠absent\displaystyle\tau_{k,s}= (α1k+sα1k+s+1)𝔖θ pour 1kα1 et 1sρ,matrixsubscript𝛼1𝑘𝑠subscript𝛼1𝑘𝑠1subscript𝔖𝜃 pour 1𝑘subscript𝛼1 et 1𝑠𝜌\displaystyle\begin{pmatrix}\alpha_{1}-k+s&\alpha_{1}-k+s+1\end{pmatrix}\in\mathfrak{S}_{\theta}\text{ pour }1\leq k\leq\alpha_{1}\text{ et }1\leq s\leq\rho,
σ~k,s=subscript~𝜎𝑘𝑠absent\displaystyle\tilde{\sigma}_{k,s}= σ~k,s1τk,s𝔖θ pour 1kα1 et 1sρ,subscript~𝜎𝑘𝑠1subscript𝜏𝑘𝑠subscript𝔖𝜃 pour 1𝑘subscript𝛼1 et 1𝑠𝜌\displaystyle\tilde{\sigma}_{k,s-1}\circ\tau_{k,s}\in\mathfrak{S}_{\theta}\text{ pour }1\leq k\leq\alpha_{1}\text{ et }1\leq s\leq\rho,
wγ,σ~k,s=subscript𝑤𝛾subscript~𝜎𝑘𝑠absent\displaystyle w_{\gamma,\tilde{\sigma}_{k,s}}= x1x1γσ~k,s(1) foisxθxθγσ~k,s(θ) fois.subscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛾subscript~𝜎𝑘𝑠1 foissubscriptsubscript𝑥𝜃subscript𝑥𝜃subscript𝛾subscript~𝜎𝑘𝑠𝜃 fois\displaystyle\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\gamma_{\tilde{\sigma}_{k,s}(1)}\text{ fois}}\dots\underbrace{x_{\theta}\dots x_{\theta}}_{\gamma_{\tilde{\sigma}_{k,s}(\theta)}\text{ fois}}.

𝒫rγ𝒫subscript𝑟𝛾\mathcal{P}r_{\gamma} est un élément primitif.

Démonstration.

Soit n𝑛superscriptn\in\mathbb{N}^{*} et notons {,}\{-,-\} le crochet de Lie associé au produit de 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}. Commençons par montrer que 𝒫r(1,,n)𝒫subscript𝑟1𝑛\mathcal{P}r_{(1,\dots,n)} est primitif. Ceci est vrai car

𝒫r(1,,n)={{{x1,x1x1}},x1x1n fois}.𝒫subscript𝑟1𝑛subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥1subscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1𝑛 fois\mathcal{P}r_{(1,\dots,n)}=\{\{\dots\{x_{1},x_{1}x_{1}\}\dots\},\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{n\text{ fois}}\}.

Soient maintenant (α1,,αn)()nsubscript𝛼1subscript𝛼𝑛superscriptsuperscript𝑛(\alpha_{1},\dots,\alpha_{n})\in(\mathbb{N}^{*})^{n} et (β1,,βn)()nsubscript𝛽1subscript𝛽𝑛superscriptsuperscript𝑛(\beta_{1},\dots,\beta_{n})\in(\mathbb{N}^{*})^{n} tel que pour ij𝑖𝑗i\neq j on ait βiβjsubscript𝛽𝑖subscript𝛽𝑗\beta_{i}\neq\beta_{j}. Définissons les entiers ρ=α2++αn𝜌subscript𝛼2subscript𝛼𝑛\rho=\alpha_{2}+\dots+\alpha_{n}. Pour tout entier i𝑖i de l’intervalle 1,α11subscript𝛼1\llbracket 1,\alpha_{1}\rrbracket on pose θi=i+α2++αnsubscript𝜃𝑖𝑖subscript𝛼2subscript𝛼𝑛\theta_{i}=i+\alpha_{2}+\dots+\alpha_{n} et on appelle γisubscript𝛾𝑖\gamma_{i} le θisubscript𝜃𝑖\theta_{i}-uplet γi=(β1,,β1i fois,β2,,β2α2 fois,,βn,,βnαn fois)subscript𝛾𝑖subscriptsubscript𝛽1subscript𝛽1𝑖 foissubscriptsubscript𝛽2subscript𝛽2subscript𝛼2 foissubscriptsubscript𝛽𝑛subscript𝛽𝑛subscript𝛼𝑛 fois\gamma_{i}=(\underbrace{\beta_{1},\dots,\beta_{1}}_{i\text{ fois}},\underbrace{\beta_{2},\dots,\beta_{2}}_{\alpha_{2}\text{ fois}},\dots,\underbrace{\beta_{n},\dots,\beta_{n}}_{\alpha_{n}\text{ fois}}).

On considère l’endomorphisme d’algèbres de Hopf

Λβ:{𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖x1x1k fois{x1x1βk fois si 1kn,x1x1k fois sinon, :subscriptΛ𝛽cases𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖subscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1𝑘 foiscasessubscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛽𝑘 fois si 1𝑘𝑛subscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1𝑘 fois sinon, \Lambda_{\beta}:\left\{\begin{array}[]{rcl}\mathbf{ISPW}&\longrightarrow&\mathbf{ISPW}\\ \underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{k\text{ fois}}&\longrightarrow&\begin{cases}\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\beta_{k}\text{ fois}}&\mbox{ si }1\leq k\leq n,\\ \underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{k\text{ fois}}&\mbox{ sinon, }\end{cases}\end{array}\right.

Il est immédiat que 𝒫rγ1=1α2!αn!Λβ(𝒫r(1,,θ1))𝒫subscript𝑟subscript𝛾11subscript𝛼2subscript𝛼𝑛subscriptΛ𝛽𝒫subscript𝑟1subscript𝜃1\mathcal{P}r_{\gamma_{1}}=\frac{1}{\alpha_{2}!\dots\alpha_{n}!}\Lambda_{\beta}(\mathcal{P}r_{(1,\dots,\theta_{1})}). Pour tout entier i𝑖i de l’intervalle 1,α111subscript𝛼11\llbracket 1,\alpha_{1}-1\rrbracket on a

𝒫rγi+1={x1x1β1 fois,𝒫rγi}.𝒫subscript𝑟subscript𝛾𝑖1subscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛽1 fois𝒫subscript𝑟subscript𝛾𝑖\mathcal{P}r_{\gamma_{i+1}}=\{\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\beta_{1}\text{ fois}},\mathcal{P}r_{\gamma_{i}}\}.

Exemples.
𝒫r(1,1,2,2)=𝒫subscript𝑟1.1.2.2absent\displaystyle\mathcal{P}r_{(1,1,2,2)}= x1x2x3x3x4x42x1x2x2x3x4x4+2x1x1x2x3x3x4x1x1x2x2x3x4,subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥3subscript𝑥4subscript𝑥42subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥4subscript𝑥42subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥3subscript𝑥4subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥4\displaystyle x_{1}x_{2}x_{3}x_{3}x_{4}x_{4}-2x_{1}x_{2}x_{2}x_{3}x_{4}x_{4}+2x_{1}x_{1}x_{2}x_{3}x_{3}x_{4}-x_{1}x_{1}x_{2}x_{2}x_{3}x_{4},
𝒫r(2,2,1,3)=𝒫subscript𝑟2.2.1.3absent\displaystyle\mathcal{P}r_{(2,2,1,3)}= x1x1x2x2x3x4x4x42x1x1x2x3x3x4x4x4+2x1x2x2x3x3x3x4x4subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥4subscript𝑥4subscript𝑥42subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥3subscript𝑥4subscript𝑥4subscript𝑥42subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥3subscript𝑥3subscript𝑥4subscript𝑥4\displaystyle x_{1}x_{1}x_{2}x_{2}x_{3}x_{4}x_{4}x_{4}-2x_{1}x_{1}x_{2}x_{3}x_{3}x_{4}x_{4}x_{4}+2x_{1}x_{2}x_{2}x_{3}x_{3}x_{3}x_{4}x_{4}
\displaystyle- x1x2x2x2x3x3x4x4+x1x1x2x2x3x3x3x42x1x1x2x2x2x3x3x4subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥3subscript𝑥4subscript𝑥4subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥3subscript𝑥3subscript𝑥42subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥3subscript𝑥4\displaystyle x_{1}x_{2}x_{2}x_{2}x_{3}x_{3}x_{4}x_{4}+x_{1}x_{1}x_{2}x_{2}x_{3}x_{3}x_{3}x_{4}-2x_{1}x_{1}x_{2}x_{2}x_{2}x_{3}x_{3}x_{4}
+\displaystyle+ 2x1x1x1x2x2x3x4x4+x1x1x1x2x3x3x4x4.2subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥4subscript𝑥4subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥3subscript𝑥4subscript𝑥4\displaystyle 2x_{1}x_{1}x_{1}x_{2}x_{2}x_{3}x_{4}x_{4}+x_{1}x_{1}x_{1}x_{2}x_{3}x_{3}x_{4}x_{4}.
Remarque.

En degré n6𝑛6n\leq 6, la proposition 14 permet d’obtenir une base Prim(𝐈𝐒𝐏𝐖)n{\operatorname{Prim}(\mathbf{ISPW})}_{n}. En degré 7, cette proposition ne donne que 17 vecteurs linéairement indépendants sur les 18 nécessaires pour former une base.

Proposition 15.

Soient n𝑛superscriptn\in\mathbb{N}^{*}, (α1,,αn)()nsubscript𝛼1subscript𝛼𝑛superscriptsuperscript𝑛(\alpha_{1},\dots,\alpha_{n})\in(\mathbb{N}^{*})^{n} et (β1,,βn)()nsubscript𝛽1subscript𝛽𝑛superscriptsuperscript𝑛(\beta_{1},\dots,\beta_{n})\in(\mathbb{N}^{*})^{n} tel que pour ij𝑖𝑗i\neq j on ait βiβjsubscript𝛽𝑖subscript𝛽𝑗\beta_{i}\neq\beta_{j}. Posons θ=α1++αn𝜃subscript𝛼1subscript𝛼𝑛\theta=\alpha_{1}+\dots+\alpha_{n} et γ=(γ1,,γθ)=(β1,,β1α1 fois,,βn,,βnαn fois)𝛾subscript𝛾1subscript𝛾𝜃subscriptsubscript𝛽1subscript𝛽1subscript𝛼1 foissubscriptsubscript𝛽𝑛subscript𝛽𝑛subscript𝛼𝑛 fois\gamma=(\gamma_{1},\dots,\gamma_{\theta})=(\underbrace{\beta_{1},\dots,\beta_{1}}_{\alpha_{1}\text{ fois}},\dots,\underbrace{\beta_{n},\dots,\beta_{n}}_{\alpha_{n}\text{ fois}}). Dans 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}, on définit l’élément

𝒫rΛγ=1α1!αn!σ𝔖θi=1α1(1)σ1(i)1(θ1σ1(i)1)wγ,σ𝒫subscript𝑟subscriptΛ𝛾continued-fraction1subscript𝛼1subscript𝛼𝑛subscript𝜎subscript𝔖𝜃superscriptsubscript𝑖1subscript𝛼1superscript1superscript𝜎1𝑖1binomial𝜃1superscript𝜎1𝑖1subscript𝑤𝛾𝜎\mathcal{P}r_{\Lambda_{\gamma}}=\cfrac{1}{\alpha_{1}!\dots\alpha_{n}!}\sum_{\sigma\in\mathfrak{S}_{\theta}}\sum_{i=1}^{\alpha_{1}}(-1)^{\sigma^{-1}(i)-1}\binom{\theta-1}{\sigma^{-1}(i)-1}w_{\gamma,\sigma}

wγ,σ=x1x1γσ(1) foisxθxθγσ(θ) fois.subscript𝑤𝛾𝜎subscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛾𝜎1 foissubscriptsubscript𝑥𝜃subscript𝑥𝜃subscript𝛾𝜎𝜃 foisw_{\gamma,\sigma}=\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\gamma_{\sigma(1)}\text{ fois}}\dots\underbrace{x_{\theta}\dots x_{\theta}}_{\gamma_{\sigma(\theta)}\text{ fois}}.

L’élément 𝒫rΛγ𝒫subscript𝑟subscriptΛ𝛾\mathcal{P}r_{\Lambda_{\gamma}} est primitif dans 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}.

Démonstration.

Soient n𝑛superscriptn\in\mathbb{N}^{*}, (α1,,αn)()nsubscript𝛼1subscript𝛼𝑛superscriptsuperscript𝑛(\alpha_{1},\dots,\alpha_{n})\in(\mathbb{N}^{*})^{n} et (β1,,βn)()nsubscript𝛽1subscript𝛽𝑛superscriptsuperscript𝑛(\beta_{1},\dots,\beta_{n})\in(\mathbb{N}^{*})^{n} tel que pour ij𝑖𝑗i\neq j on ait βiβjsubscript𝛽𝑖subscript𝛽𝑗\beta_{i}\neq\beta_{j}. Posons θ=α1++αn𝜃subscript𝛼1subscript𝛼𝑛\theta=\alpha_{1}+\dots+\alpha_{n} et γ=(γ1,,γθ)=(β1,,β1α1 fois,,βn,,βnαn fois)𝛾subscript𝛾1subscript𝛾𝜃subscriptsubscript𝛽1subscript𝛽1subscript𝛼1 foissubscriptsubscript𝛽𝑛subscript𝛽𝑛subscript𝛼𝑛 fois\gamma=(\gamma_{1},\dots,\gamma_{\theta})=(\underbrace{\beta_{1},\dots,\beta_{1}}_{\alpha_{1}\text{ fois}},\dots,\underbrace{\beta_{n},\dots,\beta_{n}}_{\alpha_{n}\text{ fois}}). Considérons l’élément 𝒫rΛ(1,,θ)𝒫subscript𝑟subscriptΛ1𝜃\mathcal{P}r_{\Lambda_{(1,\dots,\theta)}}. on a:

𝒫rΛ(1,,θ)=σ𝔖θ(1)σ1(1)1(θ1σ1(1)1)x1x1σ(1) foisxθxθσ(θ) fois=𝒫r(1,,θ).𝒫subscript𝑟subscriptΛ1𝜃subscript𝜎subscript𝔖𝜃superscript1superscript𝜎111binomial𝜃1superscript𝜎111subscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1𝜎1 foissubscriptsubscript𝑥𝜃subscript𝑥𝜃𝜎𝜃 fois𝒫subscript𝑟1𝜃\mathcal{P}r_{\Lambda_{(1,\dots,\theta)}}=\sum_{\sigma\in\mathfrak{S}_{\theta}}(-1)^{\sigma^{-1}(1)-1}\binom{\theta-1}{\sigma^{-1}(1)-1}\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\sigma(1)\text{ fois}}\dots\underbrace{x_{\theta}\dots x_{\theta}}_{\sigma(\theta)\text{ fois}}=\mathcal{P}r_{(1,\dots,\theta)}.

Ainsi 𝒫rΛ(1,,θ)𝒫subscript𝑟subscriptΛ1𝜃\mathcal{P}r_{\Lambda_{(1,\dots,\theta)}} est un élément primitif de 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}.

Grâce à l’application ΛγsubscriptΛ𝛾\Lambda_{\gamma} on a: 𝒫rΛγ=1(α11)!α2!αn!Λγ(𝒫rΛ(1,,θ))𝒫subscript𝑟subscriptΛ𝛾continued-fraction1subscript𝛼11subscript𝛼2subscript𝛼𝑛subscriptΛ𝛾𝒫subscript𝑟subscriptΛ1𝜃\mathcal{P}r_{\Lambda_{\gamma}}=\cfrac{1}{(\alpha_{1}-1)!\alpha_{2}!\dots\alpha_{n}!}\Lambda_{\gamma}(\mathcal{P}r_{\Lambda_{(1,\dots,\theta)}}). L’élément 𝒫rΛγ𝒫subscript𝑟subscriptΛ𝛾\mathcal{P}r_{\Lambda_{\gamma}} est donc primitif dans 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}. ∎

Exemple.

Posons γ=(1,1,3,3,3)𝛾1.1.3.3.3\gamma=(1,1,3,3,3). L’élément 𝒫rΛγ𝒫subscript𝑟subscriptΛ𝛾\mathcal{P}r_{\Lambda_{\gamma}} est primitif dans 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}.

𝒫rΛγ=𝒫subscript𝑟subscriptΛ𝛾absent\displaystyle\mathcal{P}r_{\Lambda_{\gamma}}= 3x1x2x3x3x3x4x4x4x5x5x5+7x1x2x2x2x3x4x4x4x5x5x5+2x1x1x1x2x3x4x4x4x5x5x53subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥3subscript𝑥3subscript𝑥4subscript𝑥4subscript𝑥4subscript𝑥5subscript𝑥5subscript𝑥57subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥4subscript𝑥4subscript𝑥4subscript𝑥5subscript𝑥5subscript𝑥52subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥4subscript𝑥4subscript𝑥4subscript𝑥5subscript𝑥5subscript𝑥5\displaystyle-3x_{1}x_{2}x_{3}x_{3}x_{3}x_{4}x_{4}x_{4}x_{5}x_{5}x_{5}+7x_{1}x_{2}x_{2}x_{2}x_{3}x_{4}x_{4}x_{4}x_{5}x_{5}x_{5}+2x_{1}x_{1}x_{1}x_{2}x_{3}x_{4}x_{4}x_{4}x_{5}x_{5}x_{5}
\displaystyle- 3x1x2x2x2x3x3x3x4x5x5x58x1x1x1x2x3x3x3x4x5x5x5+2x1x1x1x2x2x2x3x4x5x5x53subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥3subscript𝑥3subscript𝑥4subscript𝑥5subscript𝑥5subscript𝑥58subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥3subscript𝑥3subscript𝑥4subscript𝑥5subscript𝑥5subscript𝑥52subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥4subscript𝑥5subscript𝑥5subscript𝑥5\displaystyle 3x_{1}x_{2}x_{2}x_{2}x_{3}x_{3}x_{3}x_{4}x_{5}x_{5}x_{5}-8x_{1}x_{1}x_{1}x_{2}x_{3}x_{3}x_{3}x_{4}x_{5}x_{5}x_{5}+2x_{1}x_{1}x_{1}x_{2}x_{2}x_{2}x_{3}x_{4}x_{5}x_{5}x_{5}
+\displaystyle+ 2x1x2x2x2x3x3x3x4x4x4x53x1x1x1x2x3x3x3x4x4x4x5+7x1x1x1x2x2x2x3x4x4x4x52subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥3subscript𝑥3subscript𝑥4subscript𝑥4subscript𝑥4subscript𝑥53subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥3subscript𝑥3subscript𝑥4subscript𝑥4subscript𝑥4subscript𝑥57subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥4subscript𝑥4subscript𝑥4subscript𝑥5\displaystyle 2x_{1}x_{2}x_{2}x_{2}x_{3}x_{3}x_{3}x_{4}x_{4}x_{4}x_{5}-3x_{1}x_{1}x_{1}x_{2}x_{3}x_{3}x_{3}x_{4}x_{4}x_{4}x_{5}+7x_{1}x_{1}x_{1}x_{2}x_{2}x_{2}x_{3}x_{4}x_{4}x_{4}x_{5}
\displaystyle- 3x1x1x1x2x2x2x3x3x3x4x5.3subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥3subscript𝑥3subscript𝑥4subscript𝑥5\displaystyle 3x_{1}x_{1}x_{1}x_{2}x_{2}x_{2}x_{3}x_{3}x_{3}x_{4}x_{5}.
Remarques.
  1. 1.

    Soient n𝑛superscriptn\in\mathbb{N}^{*}, (α1,,αn)()nsubscript𝛼1subscript𝛼𝑛superscriptsuperscript𝑛(\alpha_{1},\dots,\alpha_{n})\in(\mathbb{N}^{*})^{n} et (β1,,βn)()nsubscript𝛽1subscript𝛽𝑛superscriptsuperscript𝑛(\beta_{1},\dots,\beta_{n})\in(\mathbb{N}^{*})^{n} tel que pour ij𝑖𝑗i\neq j on ait βiβjsubscript𝛽𝑖subscript𝛽𝑗\beta_{i}\neq\beta_{j}. Posons γ=(β1,,β1α1 fois,,βn,,βnαn fois)𝛾subscriptsubscript𝛽1subscript𝛽1subscript𝛼1 foissubscriptsubscript𝛽𝑛subscript𝛽𝑛subscript𝛼𝑛 fois\gamma=(\underbrace{\beta_{1},\dots,\beta_{1}}_{\alpha_{1}\text{ fois}},\dots,\underbrace{\beta_{n},\dots,\beta_{n}}_{\alpha_{n}\text{ fois}}).

    1. (a)

      Si α1=1subscript𝛼11\alpha_{1}=1, les éléments 𝒫rΛγ𝒫subscript𝑟subscriptΛ𝛾\mathcal{P}r_{\Lambda_{\gamma}} et 𝒫rγ𝒫subscript𝑟𝛾\mathcal{P}r_{\gamma} sont égaux.

    2. (b)

      Si (n=2𝑛2n=2 et α1=α2=2subscript𝛼1subscript𝛼22\alpha_{1}=\alpha_{2}=2) ou (n=3𝑛3n=3, α1=2subscript𝛼12\alpha_{1}=2 et α2=α3=1subscript𝛼2subscript𝛼31\alpha_{2}=\alpha_{3}=1), i.e. γ=(β1,β1,β2,β2)𝛾subscript𝛽1subscript𝛽1subscript𝛽2subscript𝛽2\gamma=(\beta_{1},\beta_{1},\beta_{2},\beta_{2}) ou γ=(β1,β1,β2,β3)𝛾subscript𝛽1subscript𝛽1subscript𝛽2subscript𝛽3\gamma=(\beta_{1},\beta_{1},\beta_{2},\beta_{3}), on a alors: 𝒫rΛγ=2𝒫rγ𝒫subscript𝑟subscriptΛ𝛾2𝒫subscript𝑟𝛾\mathcal{P}r_{\Lambda_{\gamma}}=-2\mathcal{P}r_{\gamma}.

    3. (c)

      Si n=2𝑛2n=2 et α2=1subscript𝛼21\alpha_{2}=1, i.e. γ=(β1,,β1α1 fois,β2)𝛾subscriptsubscript𝛽1subscript𝛽1subscript𝛼1 foissubscript𝛽2\gamma=(\underbrace{\beta_{1},\dots,\beta_{1}}_{\alpha_{1}\text{ fois}},\beta_{2}), on a alors 𝒫rΛγ=(1)α1+1𝒫rγ𝒫subscript𝑟subscriptΛ𝛾superscript1subscript𝛼11𝒫subscript𝑟𝛾\mathcal{P}r_{\Lambda_{\gamma}}=(-1)^{\alpha_{1}+1}\mathcal{P}r_{\gamma}.

    4. (d)

      Si (n=2𝑛2n=2, α12subscript𝛼12\alpha_{1}\geq 2 et α23subscript𝛼23\alpha_{2}\geq 3) ou (n=3𝑛3n=3, α12subscript𝛼12\alpha_{1}\geq 2 et α2+α32subscript𝛼2subscript𝛼32\alpha_{2}+\alpha_{3}\neq 2) ou (n4𝑛4n\geq 4 et α12subscript𝛼12\alpha_{1}\geq 2), il n’existe pas de scalaire k𝕂𝑘superscript𝕂k\in\mathbb{K}^{*} tel que 𝒫rΛγ=k𝒫rγ𝒫subscript𝑟subscriptΛ𝛾𝑘𝒫subscript𝑟𝛾\mathcal{P}r_{\Lambda_{\gamma}}=k\mathcal{P}r_{\gamma}. En effet, en posant α3=0subscript𝛼30\alpha_{3}=0 dans le cas n=2𝑛2n=2 la multiplicité du mot tassé

      x1x1β2 fois(x1x1β1 fois)α1(x1x1β2 fois)α21(x1x1β3 fois)α3(x1x1βn fois)αnsubscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛽2 foissuperscriptsubscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛽1 foissubscript𝛼1superscriptsubscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛽2 foissubscript𝛼21superscriptsubscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛽3 foissubscript𝛼3superscriptsubscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛽𝑛 foissubscript𝛼𝑛\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\beta_{2}\text{ fois}}\ast(\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\beta_{1}\text{ fois}})^{\alpha_{1}}\ast(\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\beta_{2}\text{ fois}})^{\alpha_{2}-1}\ast(\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\beta_{3}\text{ fois}})^{\alpha_{3}}\ast\dots\ast(\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\beta_{n}\text{ fois}})^{\alpha_{n}}

      est nulle dans 𝒫rγ𝒫subscript𝑟𝛾\mathcal{P}r_{\gamma} alors quelle est non nulle, puisqu’égale à (1)α1(θ2α1)1superscript1subscript𝛼1binomial𝜃2subscript𝛼11\displaystyle(-1)^{\alpha_{1}}\binom{\theta-2}{\alpha_{1}}-1, dans 𝒫rΛγ𝒫subscript𝑟subscriptΛ𝛾\mathcal{P}r_{\Lambda_{\gamma}}.

    5. (e)

      Si (n=2𝑛2n=2, α13subscript𝛼13\alpha_{1}\geq 3 et α2=2subscript𝛼22\alpha_{2}=2) ou (n=3𝑛3n=3, α13subscript𝛼13\alpha_{1}\geq 3 et α2=α3=1subscript𝛼2subscript𝛼31\alpha_{2}=\alpha_{3}=1), il n’existe pas de scalaire k𝕂𝑘superscript𝕂k\in\mathbb{K}^{*} tel que 𝒫rΛγ=k𝒫rγ𝒫subscript𝑟subscriptΛ𝛾𝑘𝒫subscript𝑟𝛾\mathcal{P}r_{\Lambda_{\gamma}}=k\mathcal{P}r_{\gamma}. En effet, en posant α3=0subscript𝛼30\alpha_{3}=0 dans le cas n=2𝑛2n=2, la multiplicité du mot tassé

      x1x1β1 foisx1x1β2 fois(x1x1β1 fois)α11(x1x1β1 fois)α21(x1x1β3 fois)α3subscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛽1 foissubscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛽2 foissuperscriptsubscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛽1 foissubscript𝛼11superscriptsubscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛽1 foissubscript𝛼21superscriptsubscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛽3 foissubscript𝛼3\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\beta_{1}\text{ fois}}\ast\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\beta_{2}\text{ fois}}\ast(\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\beta_{1}\text{ fois}})^{\alpha_{1}-1}\ast(\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\beta_{1}\text{ fois}})^{\alpha_{2}-1}\ast(\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\beta_{3}\text{ fois}})^{\alpha_{3}}

      est nulle dans 𝒫rγ𝒫subscript𝑟𝛾\mathcal{P}r_{\gamma} alors quelle est non nulle, puisqu’égale à θ1+(1)θ𝜃1superscript1𝜃\theta-1+(-1)^{\theta}, dans 𝒫rΛγ𝒫subscript𝑟subscriptΛ𝛾\mathcal{P}r_{\Lambda_{\gamma}}.

  2. 2.

    La famille définie dans la proposition 15 permet d’engendrer Prim(𝐈𝐒𝐏𝐖)n{\operatorname{Prim}(\mathbf{ISPW})}_{n} pour n𝑛n inférieur ou égal à 666 mais ne permet pas d’engendrer Prim(𝐈𝐒𝐏𝐖)7{\operatorname{Prim}(\mathbf{ISPW})}_{7}. Il en est de même si l’on considère la réunion des familles définies dans les propositions 14 et 15.

2.2.2 Algèbres de Hopf 𝐈𝐒𝐏𝐖superscript𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}^{\circledast}

L’objectif ici est de présenter les opérations de l’algèbre de Hopf 𝐈𝐒𝐏𝐖superscript𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}^{\circledast}. Pour cela, notons (Zx1x1α1 foisxnxnαn fois)(n,α1,,αn)()n+1subscriptsubscript𝑍subscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛼1 foissubscriptsubscript𝑥𝑛subscript𝑥𝑛subscript𝛼𝑛 fois𝑛subscript𝛼1subscript𝛼𝑛superscriptsuperscript𝑛1(Z_{\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\alpha_{1}\text{ fois}}\dots\underbrace{x_{n}\dots x_{n}}_{\alpha_{n}\text{ fois}}})_{(n,\alpha_{1},\dots,\alpha_{n})\in(\mathbb{N}^{*})^{n+1}} la base duale des mots tassés stricts croissants.

Proposition 16.

Le coproduit de la cogèbre 𝐈𝐒𝐏𝐖superscript𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}^{\circledast} est donné par l’application suivante:

Δ:{𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖Zx1x1α1 foisxnxnαn foisi=0nZx1x1α1 foisxixiαi foisZx1x1αi+1 foisxnixniαn fois.:Δcasessuperscript𝐈𝐒𝐏𝐖tensor-productsuperscript𝐈𝐒𝐏𝐖superscript𝐈𝐒𝐏𝐖subscript𝑍subscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛼1 foissubscriptsubscript𝑥𝑛subscript𝑥𝑛subscript𝛼𝑛 foissuperscriptsubscript𝑖0𝑛tensor-productsubscript𝑍subscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛼1 foissubscriptsubscript𝑥𝑖subscript𝑥𝑖subscript𝛼𝑖 foissubscript𝑍subscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛼𝑖1 foissubscriptsubscript𝑥𝑛𝑖subscript𝑥𝑛𝑖subscript𝛼𝑛 fois\Delta:\left\{\begin{array}[]{rcl}\mathbf{ISPW}^{\circledast}&\longrightarrow&\mathbf{ISPW}^{\circledast}\otimes\mathbf{ISPW}^{\circledast}\\ Z_{\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\alpha_{1}\text{ fois}}\dots\underbrace{x_{n}\dots x_{n}}_{\alpha_{n}\text{ fois}}}&\longrightarrow&\sum\limits_{i=0}^{n}Z_{\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\alpha_{1}\text{ fois}}\dots\underbrace{x_{i}\dots x_{i}}_{\alpha_{i}\text{ fois}}}\otimes Z_{\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\alpha_{i+1}\text{ fois}}\dots\underbrace{x_{n-i}\dots x_{n-i}}_{\alpha_{n}\text{ fois}}}.\end{array}\right.
Exemple.
Δ(Zx1x1x2x3x3x3)=Zx1x1x2x3x3x31+Zx1x1Zx1x2x2x2+Zx1x1x2Zx1x1x1+1Zx1x1x2x3x3x3.Δsubscript𝑍subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥3subscript𝑥3tensor-productsubscript𝑍subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥3subscript𝑥31tensor-productsubscript𝑍subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑍subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥2tensor-productsubscript𝑍subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑍subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥1tensor-product1subscript𝑍subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥3subscript𝑥3\Delta(Z_{x_{1}x_{1}x_{2}x_{3}x_{3}x_{3}})=Z_{x_{1}x_{1}x_{2}x_{3}x_{3}x_{3}}\otimes 1+Z_{x_{1}x_{1}}\otimes Z_{x_{1}x_{2}x_{2}x_{2}}+Z_{x_{1}x_{1}x_{2}}\otimes Z_{x_{1}x_{1}x_{1}}+1\otimes Z_{x_{1}x_{1}x_{2}x_{3}x_{3}x_{3}}.
Proposition 17.

Le produit de l’algèbre 𝐈𝐒𝐏𝐖superscript𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}^{\circledast} est défini par l’application:

m:{𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖Zx1x1α1 foisxpxpαp foisZx1x1β1 foisxqxqβq foisτBat(p,q)Zx1x1γτ1(1) foisxp+qxp+qγτ1(p+q) fois:𝑚casestensor-productsuperscript𝐈𝐒𝐏𝐖superscript𝐈𝐒𝐏𝐖superscript𝐈𝐒𝐏𝐖tensor-productsubscript𝑍subscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛼1 foissubscriptsubscript𝑥𝑝subscript𝑥𝑝subscript𝛼𝑝 foissubscript𝑍subscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛽1 foissubscriptsubscript𝑥𝑞subscript𝑥𝑞subscript𝛽𝑞 foissubscript𝜏𝐵𝑎𝑡𝑝𝑞subscript𝑍subscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛾superscript𝜏11 foissubscriptsubscript𝑥𝑝𝑞subscript𝑥𝑝𝑞subscript𝛾superscript𝜏1𝑝𝑞 foism:\left\{\begin{array}[]{rcl}\mathbf{ISPW}^{\circledast}\otimes\mathbf{ISPW}^{\circledast}&\longrightarrow&\mathbf{ISPW}^{\circledast}\\ Z_{\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\alpha_{1}\text{ fois}}\dots\underbrace{x_{p}\dots x_{p}}_{\alpha_{p}\text{ fois}}}\otimes Z_{\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\beta_{1}\text{ fois}}\dots\underbrace{x_{q}\dots x_{q}}_{\beta_{q}\text{ fois}}}&\longrightarrow&\sum\limits_{\tau\in Bat(p,q)}Z_{\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\gamma_{\tau^{-1}(1)}\text{ fois}}\dots\underbrace{x_{p+q}\dots x_{p+q}}_{\gamma_{\tau^{-1}(p+q)}\text{ fois}}}\end{array}\right.

γi={αi si i{1,,p},βip si i{p+1,,p+q}.subscript𝛾𝑖casessubscript𝛼𝑖 si 𝑖1𝑝subscript𝛽𝑖𝑝 si 𝑖𝑝1𝑝𝑞\gamma_{i}=\begin{cases}\alpha_{i}&\mbox{ si }i\in\{1,\dots,p\},\\ \beta_{i-p}&\mbox{ si }i\in\{p+1,\dots,p+q\}.\end{cases}
Démonstration.

Ceci se montre par calcul direct. ∎

Exemples.
Zx1x1Zx1x1=subscript𝑍subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑍subscript𝑥1subscript𝑥1absent\displaystyle Z_{x_{1}x_{1}}Z_{x_{1}x_{1}}= 2Zx1x1x2x2,2subscript𝑍subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥2\displaystyle 2Z_{x_{1}x_{1}x_{2}x_{2}},
Zx1x2x2Zx1x1=subscript𝑍subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑍subscript𝑥1subscript𝑥1absent\displaystyle Z_{x_{1}x_{2}x_{2}}Z_{x_{1}x_{1}}= 2Zx1x2x2x3x3+Zx1x1x2x3x3.2subscript𝑍subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥3subscript𝑍subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥3\displaystyle 2Z_{x_{1}x_{2}x_{2}x_{3}x_{3}}+Z_{x_{1}x_{1}x_{2}x_{3}x_{3}}.
Isomorphisme entre 𝐈𝐒𝐏𝐖superscript𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}^{\circledast} et 𝐐𝐒𝐲𝐦𝐐𝐒𝐲𝐦\mathbf{QSym}.

L’algèbre des fonctions quasi-symétriques, notée 𝐐𝐒𝐲𝐦𝐐𝐒𝐲𝐦\mathbf{QSym}, a été introduite par Gessel [21] suite au développement de la théorie des P-partitions par Stanley [38]. Malvenuto et Reutenauer [29, chapitre 4] [30] étudient la structure d’algèbre de Hopf de 𝐐𝐒𝐲𝐦𝐐𝐒𝐲𝐦\mathbf{QSym}. Ils explicitent l’antipode [29, chapitre 4, corollaire 4.20] [30, corollaire 2.3] également déterminée par Ehrenborg [15, section 3, proposition 3.4]. L’algèbre de Hopf des fonctions symétriques non commutatives 𝐍𝐒𝐲𝐦𝐍𝐒𝐲𝐦\mathbf{NSym} est introduite dans [20, section 3.1] et étudiée [20, 22, 13, 23, 24, 11, 10]. On peut la voir comme le dual gradué de 𝐐𝐒𝐲𝐦𝐐𝐒𝐲𝐦\mathbf{QSym}. Malvenuto et Reutenauer s’intéressent également à 𝐐𝐒𝐲𝐦superscript𝐐𝐒𝐲𝐦\mathbf{QSym}^{\circledast}. En effet, les auteurs définissent les fonctions quasi-symétriques libres [29, chapitre 5, section 5.2] [30, section 3], les munissent de deux structures d’algèbres de Hopf isomorphes et duales, expriment l’algèbre ΣΣ\Sigma des descentes de Solomon [37, 19] comme sous-algèbre de Hopf et montrent que ΣΣ\Sigma et le dual gradué de 𝐐𝐒𝐲𝐦𝐐𝐒𝐲𝐦\mathbf{QSym} sont isomorphes [29, chapitre 5, théorème 5.18] [30, théorème 3.3].

Rappelons ici la construction de 𝐐𝐒𝐲𝐦𝐐𝐒𝐲𝐦\mathbf{QSym} détaillée dans [29, 30]. On considère Y={y1<y2<}𝑌subscript𝑦1subscript𝑦2Y=\{y_{1}<y_{2}<\dots\} un ensemble infini, dénombrable et totalement ordonné d’indéterminées commutant deux à deux. On pose 𝕂[[Y]]𝕂delimited-[]delimited-[]𝑌\mathbb{K}[[Y]] l’algèbre des séries formelles sur Y𝑌Y. On considère dans 𝕂[[Y]]𝕂delimited-[]delimited-[]𝑌\mathbb{K}[[Y]] le sous-espace vectoriel

𝐐𝐒𝐲𝐦=Vect(M(α1,,αk)=yi1<<yikyi1α1yikαk,k,(α1,,αk)()k).𝐐𝐒𝐲𝐦𝑉𝑒𝑐𝑡formulae-sequencesubscript𝑀subscript𝛼1subscript𝛼𝑘subscriptsubscript𝑦subscript𝑖1subscript𝑦subscript𝑖𝑘superscriptsubscript𝑦subscript𝑖1subscript𝛼1superscriptsubscript𝑦subscript𝑖𝑘subscript𝛼𝑘formulae-sequence𝑘superscriptsubscript𝛼1subscript𝛼𝑘superscriptsuperscript𝑘\mathbf{QSym}=Vect\bigg{(}M_{(\alpha_{1},\dots,\alpha_{k})}=\sum_{y_{i_{1}}<\dots<y_{i_{k}}}y_{i_{1}}^{\alpha_{1}}\dots y_{i_{k}}^{\alpha_{k}},k\in\mathbb{N}^{*},(\alpha_{1},\dots,\alpha_{k})\in(\mathbb{N}^{*})^{k}\bigg{)}.

L’espace 𝐐𝐒𝐲𝐦𝐐𝐒𝐲𝐦\mathbf{QSym} est une sous-algèbre de 𝕂[[Y]]𝕂delimited-[]delimited-[]𝑌\mathbb{K}[[Y]] pour le produit habituel des séries formelles. Dans le cas de 𝐐𝐒𝐲𝐦𝐐𝐒𝐲𝐦\mathbf{QSym} il s’écrit comme un produit de battage contractant.

Exemple.

Le coproduit de déconcaténation ΔΔ\Delta fait de 𝐐𝐒𝐲𝐦𝐐𝐒𝐲𝐦\mathbf{QSym} une cogèbre colibre compatible avec la structure d’algèbre. Ainsi, 𝐐𝐒𝐲𝐦𝐐𝐒𝐲𝐦\mathbf{QSym} est une algèbre de Hopf.

Exemples.
Δ(M(1))=Δsubscript𝑀1absent\displaystyle\Delta(M_{(1)})= M(1)1+1M(1),tensor-productsubscript𝑀11tensor-product1subscript𝑀1\displaystyle M_{(1)}\otimes 1+1\otimes M_{(1)},
Δ(M(2,1,3))=Δsubscript𝑀2.1.3absent\displaystyle\Delta(M_{(2,1,3)})= M(2,1,3)1+M(2)M(1,3)+M(2,1)M(3)+1M(2,1,3).tensor-productsubscript𝑀2.1.31tensor-productsubscript𝑀2subscript𝑀1.3tensor-productsubscript𝑀2.1subscript𝑀3tensor-product1subscript𝑀2.1.3\displaystyle M_{(2,1,3)}\otimes 1+M_{(2)}\otimes M_{(1,3)}+M_{(2,1)}\otimes M_{(3)}+1\otimes M_{(2,1,3)}.

Réécrivons maintenant les opérations de 𝐈𝐒𝐏𝐖superscript𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}^{\circledast} en terme de compositions. Pour tout entier n𝑛superscriptn\in\mathbb{N}^{*} et tout n𝑛n-uplet (k1,,kn)()nsubscript𝑘1subscript𝑘𝑛superscriptsuperscript𝑛(k_{1},\dots,k_{n})\in(\mathbb{N}^{*})^{n}, posons Z(k1,,kn)=Zx1x1k1 foisxnxnknsubscript𝑍subscript𝑘1subscript𝑘𝑛subscript𝑍subscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑘1 foissubscriptsubscript𝑥𝑛subscript𝑥𝑛subscript𝑘𝑛Z_{(k_{1},\dots,k_{n})}=Z_{\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{k_{1}\text{ fois}}\dots\underbrace{x_{n}\dots x_{n}}_{k_{n}}}. Le produit et le coproduit de 𝐈𝐒𝐏𝐖superscript𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}^{\circledast} se réécrivent de la façon suivante: pour tous les entiers n,m𝑛𝑚superscriptn,m\in\mathbb{N}^{*}, tout n𝑛n-uplet (k1,,kn)()nsubscript𝑘1subscript𝑘𝑛superscriptsuperscript𝑛(k_{1},\dots,k_{n})\in(\mathbb{N}^{*})^{n} et tout m𝑚m-uplet (l1,,lm)()msubscript𝑙1subscript𝑙𝑚superscriptsuperscript𝑚(l_{1},\dots,l_{m})\in(\mathbb{N}^{*})^{m},

Z(k1,,kn)Z(l1,,lm)=subscript𝑍subscript𝑘1subscript𝑘𝑛subscript𝑍subscript𝑙1subscript𝑙𝑚absent\displaystyle Z_{(k_{1},\dots,k_{n})}Z_{(l_{1},\dots,l_{m})}= Z(k1,,kn)\shuffle(l1,,lm),subscript𝑍subscript𝑘1subscript𝑘𝑛\shufflesubscript𝑙1subscript𝑙𝑚\displaystyle Z_{(k_{1},\dots,k_{n})\shuffle(l_{1},\dots,l_{m})},
Δ(Z(k1,,kn))=Δsubscript𝑍subscript𝑘1subscript𝑘𝑛absent\displaystyle\Delta(Z_{(k_{1},\dots,k_{n})})= Z(k1,,kn)1+1Z(k1,,kn)+i=1n1Z(k1,,ki)Z(ki+1,,kn).tensor-productsubscript𝑍subscript𝑘1subscript𝑘𝑛1tensor-product1subscript𝑍subscript𝑘1subscript𝑘𝑛superscriptsubscript𝑖1𝑛1tensor-productsubscript𝑍subscript𝑘1subscript𝑘𝑖subscript𝑍subscript𝑘𝑖1subscript𝑘𝑛\displaystyle Z_{(k_{1},\dots,k_{n})}\otimes 1+1\otimes Z_{(k_{1},\dots,k_{n})}+\sum_{i=1}^{n-1}Z_{(k_{1},\dots,k_{i})}\otimes Z_{(k_{i+1},\dots,k_{n})}.
Proposition 18.

Les algèbres de Hopf 𝐐𝐒𝐲𝐦𝐐𝐒𝐲𝐦\mathbf{QSym} et 𝐈𝐒𝐏𝐖superscript𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}^{\circledast} sont isomorphes.

Démonstration.

On sait que les algèbres de Hopf 𝐐𝐒𝐲𝐦𝐐𝐒𝐲𝐦\mathbf{QSym} et 𝐈𝐒𝐏𝐖superscript𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}^{\circledast} ont même série de Poincaré-Hilbert et qu’elles sont graduées, connexes, colibres et commutatives. Elles sont donc isomorphes. ∎

Remarque.

Un isomorphisme explicite entre 𝐈𝐒𝐏𝐖superscript𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}^{\circledast} et 𝐐𝐒𝐲𝐦𝐐𝐒𝐲𝐦\mathbf{QSym} sera donné dans la section 3 par la proposition 41.

Rappelons maintenant les opérations de l’algèbre de Hopf des fonctions symétriques non-commutatives 𝐍𝐒𝐲𝐦𝐍𝐒𝐲𝐦\mathbf{NSym} obtenues par dualité avec celles de 𝐐𝐒𝐲𝐦𝐐𝐒𝐲𝐦\mathbf{QSym}. Notons (Mαn)nsubscriptsuperscriptsubscript𝑀models𝛼𝑛𝑛superscript(M_{\alpha\models n}^{*})_{n\in\mathbb{N}^{*}} la base duale de la base (Mαn)nsubscriptsubscript𝑀models𝛼𝑛𝑛superscript(M_{\alpha\models n})_{n\in\mathbb{N}^{*}} de 𝐐𝐒𝐲𝐦𝐐𝐒𝐲𝐦\mathbf{QSym}. Le produit de 𝐍𝐒𝐲𝐦𝐍𝐒𝐲𝐦\mathbf{NSym} est donné par la concaténation des compositions.

Exemple.
M(1,3,2,2,1)M(4,1,4)=M(1,3,2,2,1,4,1,4).superscriptsubscript𝑀1.3.2.2.1superscriptsubscript𝑀4.1.4superscriptsubscript𝑀1.3.2.2.1.4.1.4M_{(1,3,2,2,1)}^{*}M_{(4,1,4)}^{*}=M_{(1,3,2,2,1,4,1,4)}^{*}.

Pour déterminer le coproduit de 𝐍𝐒𝐲𝐦𝐍𝐒𝐲𝐦\mathbf{NSym}, il suffit de connaître sa valeur pour les éléments de la famille (Mn)nsubscriptsuperscriptsubscript𝑀𝑛𝑛superscript(M_{n}^{*})_{n\in\mathbb{N}^{*}}. Soit donc n𝑛n un entier naturel non nul. La valeur de Δ(Mn))\Delta(M_{n}^{*})) est donnée par:

Δ(M(n))=M(n)1+1M(n)+s=1n1M(s)M(ns).Δsuperscriptsubscript𝑀𝑛tensor-productsuperscriptsubscript𝑀𝑛1tensor-product1superscriptsubscript𝑀𝑛superscriptsubscript𝑠1𝑛1tensor-productsuperscriptsubscript𝑀𝑠superscriptsubscript𝑀𝑛𝑠\Delta(M_{(n)}^{*})=M_{(n)}^{*}\otimes 1+1\otimes M_{(n)}^{*}+\sum_{s=1}^{n-1}M_{(s)}^{*}\otimes M_{(n-s)}^{*}.
Exemples.

Considérons pour exemples les éléments M(3)superscriptsubscript𝑀3M_{(3)}^{*} et M(1,2)superscriptsubscript𝑀1.2M_{(1,2)}^{*}. Calculons leur coproduit réduit.

Δ~(M(3))=~Δsuperscriptsubscript𝑀3absent\displaystyle\tilde{\Delta}(M_{(3)}^{*})= M(1)M(2)+M(2)M(1),tensor-productsuperscriptsubscript𝑀1superscriptsubscript𝑀2tensor-productsuperscriptsubscript𝑀2superscriptsubscript𝑀1\displaystyle M_{(1)}^{*}\otimes M_{(2)}^{*}+M_{(2)}^{*}\otimes M_{(1)}^{*},
Δ~(M(1,2))=~Δsuperscriptsubscript𝑀1.2absent\displaystyle\tilde{\Delta}(M_{(1,2)}^{*})= M(1)M(2)+M(2)M(1)+M(1,1)M(1)+M(1)M(1,1).tensor-productsuperscriptsubscript𝑀1superscriptsubscript𝑀2tensor-productsuperscriptsubscript𝑀2superscriptsubscript𝑀1tensor-productsuperscriptsubscript𝑀1.1superscriptsubscript𝑀1tensor-productsuperscriptsubscript𝑀1superscriptsubscript𝑀1.1\displaystyle M_{(1)}^{*}\otimes M_{(2)}^{*}+M_{(2)}^{*}\otimes M_{(1)}^{*}+M_{(1,1)}^{*}\otimes M_{(1)}^{*}+M_{(1)}^{*}\otimes M_{(1,1)}^{*}.
Proposition 19.

Les algèbres de Hopf 𝐍𝐒𝐲𝐦𝐍𝐒𝐲𝐦\mathbf{NSym} et 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW} sont isomorphes.

Démonstration.

Il suffit de dualiser la proposition précédente. ∎

Remarque.

Un isomorphisme explicite entre 𝐍𝐒𝐲𝐦𝐍𝐒𝐲𝐦\mathbf{NSym} et 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW} sera donné dans la proposition 42 de la section 3.

2.3 Algèbre de Hopf des compositions étendues

2.3.1 Algèbre de Hopf 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}

Construction de 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}.

On appelle espace vectoriel des compositions étendues, l’espace 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e} défini par:

𝒞e=Vect((α0,α1,,αk)×()k,k).subscript𝒞𝑒𝑉𝑒𝑐𝑡formulae-sequencesubscript𝛼0subscript𝛼1subscript𝛼𝑘superscriptsuperscript𝑘𝑘\mathcal{C}_{e}=Vect\Bigg{(}(\alpha_{0},\alpha_{1},\dots,\alpha_{k})\in\mathbb{N}\times(\mathbb{N}^{*})^{k},k\in\mathbb{N}\Bigg{)}.

On définit l’application linéaire surjective suivante:

Π:{𝐖𝐌𝐚𝐭𝒞ew=xi1xis(|w|x0,,|w|xsup(w)).:Πcases𝐖𝐌𝐚𝐭subscript𝒞𝑒𝑤subscript𝑥subscript𝑖1subscript𝑥subscript𝑖𝑠subscript𝑤subscript𝑥0subscript𝑤subscript𝑥supremum𝑤\Pi:\left\{\begin{array}[]{rcl}\mathbf{WMat}&\longrightarrow&\mathcal{C}_{e}\\ w=x_{i_{1}}\dots x_{i_{s}}&\longrightarrow&(|w|_{x_{0}},\dots,|w|_{x_{\sup(w)}}).\end{array}\right.

Pour w=xi1xis𝐖𝐌𝐚𝐭𝑤subscript𝑥subscript𝑖1subscript𝑥subscript𝑖𝑠𝐖𝐌𝐚𝐭w=x_{i_{1}}\dots x_{i_{s}}\in\mathbf{WMat} et σ𝔖s𝜎subscript𝔖𝑠\sigma\in\mathfrak{S}_{s} on pose wσ=xiσ(1)xiσ(s)subscript𝑤𝜎subscript𝑥subscript𝑖𝜎1subscript𝑥subscript𝑖𝜎𝑠w_{\sigma}=x_{i_{\sigma(1)}}\dots x_{i_{\sigma(s)}}. Le noyau de l’application ΠΠ\Pi est l’espace vectoriel 𝒥=ker(Π)=wwσ,w𝐖𝐌𝐚𝐭,σ𝔖|w|\mathcal{J}=\ker(\Pi)=\langle w-w_{\sigma},w\in\mathbf{WMat},\sigma\in\mathfrak{S}_{|w|}\rangle.

Proposition 20.

𝒥𝒥\mathcal{J} est un biidéal de Hopf de 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}.

Démonstration.

Soit v,w𝐖𝐌𝐚𝐭𝑣𝑤𝐖𝐌𝐚𝐭v,w\in\mathbf{WMat} deux mots tassés, σ𝔖|w|𝜎subscript𝔖𝑤\sigma\in\mathfrak{S}_{|w|}. On appelle α𝛼\alpha, β𝛽\beta, k𝑘k et s𝑠s les entiers respectifs sup(v)supremum𝑣\sup(v), sup(w)supremum𝑤\sup(w), |v|𝑣|v| et |w|𝑤|w|. On a :

v(wwσ)=vwvwσ=vTα(w)vTα(wσ)=uuσ~𝑣𝑤subscript𝑤𝜎𝑣𝑤𝑣subscript𝑤𝜎𝑣subscript𝑇𝛼𝑤𝑣subscript𝑇𝛼subscript𝑤𝜎𝑢subscript𝑢~𝜎v\ast(w-w_{\sigma})=v\ast w-v\ast w_{\sigma}=vT_{\alpha}(w)-vT_{\alpha}(w_{\sigma})=u-u_{\tilde{\sigma}}

u=vTα(w) et σ~=(1kk+1k+s1kk+σ(1)k+σ(s))𝑢𝑣subscript𝑇𝛼𝑤 et ~𝜎matrix1𝑘𝑘1𝑘𝑠1𝑘𝑘𝜎1𝑘𝜎𝑠u=vT_{\alpha}(w)\text{ et }\tilde{\sigma}=\begin{pmatrix}1&\dots&k&k+1&\dots&k+s\\ 1&\dots&k&k+\sigma(1)&\dots&k+\sigma(s)\end{pmatrix}

et

(wwσ)v=uuσ~𝑤subscript𝑤𝜎𝑣superscript𝑢subscriptsuperscript𝑢~superscript𝜎(w-w_{\sigma})\ast v=u^{\prime}-u^{\prime}_{\tilde{\sigma^{\prime}}}

u=wTβ(v) et σ~=(1ss+1s+kσ(1)σ(s)s+1s+k).superscript𝑢𝑤subscript𝑇𝛽𝑣 et ~superscript𝜎matrix1𝑠𝑠1𝑠𝑘𝜎1𝜎𝑠𝑠1𝑠𝑘u^{\prime}=wT_{\beta}(v)\text{ et }\tilde{\sigma^{\prime}}=\begin{pmatrix}1&\dots&s&s+1&\dots&s+k\\ \sigma(1)&\dots&\sigma(s)&s+1&\dots&s+k\end{pmatrix}.

On obtient donc que 𝒥𝒥\mathcal{J} est un idéal de 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}.

Considérons maintenant Δ(wwσ)Δ𝑤subscript𝑤𝜎\Delta(w-w_{\sigma}).

ΔΔ\displaystyle\Delta (wwσ)=Δ(w)Δ(wσ)𝑤subscript𝑤𝜎Δ𝑤Δsubscript𝑤𝜎\displaystyle(w-w_{\sigma})=\Delta(w)-\Delta(w_{\sigma})
=\displaystyle= I+J={1,,|w|}(pack(w[I])pack(w[J]/w[I])pack(wσ[I])pack(wσ[J]/w[I]))subscript𝐼𝐽1𝑤tensor-productpack𝑤delimited-[]𝐼pack𝑤delimited-[]𝐽𝑤delimited-[]𝐼tensor-productpacksubscript𝑤𝜎delimited-[]𝐼packsubscript𝑤𝜎delimited-[]𝐽𝑤delimited-[]𝐼\displaystyle\sum_{I+J=\{1,\dots,|w|\}}\bigg{(}\operatorname{pack}(w[I])\otimes\operatorname{pack}(w[J]/w[I])-\operatorname{pack}(w_{\sigma}[I])\otimes\operatorname{pack}(w_{\sigma}[J]/w[I])\bigg{)}
=\displaystyle= I+J={1,,|w|}(pack(w[I])pack(w[J]/w[I])pack(wσ[UI])pack(wσ[VJ]/w[UI]))subscript𝐼𝐽1𝑤tensor-productpack𝑤delimited-[]𝐼pack𝑤delimited-[]𝐽𝑤delimited-[]𝐼tensor-productpacksubscript𝑤𝜎delimited-[]subscript𝑈𝐼packsubscript𝑤𝜎delimited-[]subscript𝑉𝐽𝑤delimited-[]subscript𝑈𝐼\displaystyle\sum_{I+J=\{1,\dots,|w|\}}\bigg{(}\operatorname{pack}(w[I])\otimes\operatorname{pack}(w[J]/w[I])-\operatorname{pack}(w_{\sigma}[U_{I}])\otimes\operatorname{pack}(w_{\sigma}[V_{J}]/w[U_{I}])\bigg{)}

UI=σ1(I)subscript𝑈𝐼superscript𝜎1𝐼U_{I}=\sigma^{-1}(I) et VJ=σ1(J)subscript𝑉𝐽superscript𝜎1𝐽V_{J}=\sigma^{-1}(J). On a donc Δ(wwσ)𝒥𝐖𝐌𝐚𝐭+𝐖𝐌𝐚𝐭𝒥Δ𝑤subscript𝑤𝜎tensor-product𝒥𝐖𝐌𝐚𝐭tensor-product𝐖𝐌𝐚𝐭𝒥\Delta(w-w_{\sigma})\subset\mathcal{J}\otimes\mathbf{WMat}+\mathbf{WMat}\otimes\mathcal{J}. Ainsi, 𝒥𝒥\mathcal{J} est un coïdéal.

Au final, 𝒥𝒥\mathcal{J} est un biidéal de Hopf de 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}. ∎

𝐖𝐌𝐚𝐭/𝒥𝐖𝐌𝐚𝐭𝒥\mathbf{WMat}/\mathcal{J} est donc une bigèbre graduée, c’est donc une algèbre de Hopf quotient de 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}. En identifiant maintenant 𝐖𝐌𝐚𝐭/𝒥𝐖𝐌𝐚𝐭𝒥\mathbf{WMat}/\mathcal{J} et 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}, on peut munir 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e} d’une structure d’algèbre de Hopf. Reste alors à décrire ses opérations.

Proposition 21.

Le produit de l’algèbre 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e} est donné par l’application:

:{𝒞e𝒞e𝒞e(α0,,αs)(β0,,βk)(α0+β0,α1,,αs,β1,,βk).\ast:\left\{\begin{array}[]{rcl}\mathcal{C}_{e}\otimes\mathcal{C}_{e}&\longrightarrow&\mathcal{C}_{e}\\ (\alpha_{0},\dots,\alpha_{s})\otimes(\beta_{0},\dots,\beta_{k})&\longrightarrow&(\alpha_{0}+\beta_{0},\alpha_{1},\dots,\alpha_{s},\beta_{1},\dots,\beta_{k}).\end{array}\right.
Exemples.
(0,1,4,2)(3,2,2)=0.1.4.23.2.2absent\displaystyle(0,1,4,2)\ast(3,2,2)= (3,1,4,2,2,2),3.1.4.2.2.2\displaystyle(3,1,4,2,2,2),
(3,2,2)(0,1,4,2)=3.2.20.1.4.2absent\displaystyle(3,2,2)\ast(0,1,4,2)= (3,2,2,1,4,2),3.2.2.1.4.2\displaystyle(3,2,2,1,4,2),
(2,3,4,1,2)(12,3,14,4)=2.3.4.1.212.3.14.4absent\displaystyle(2,3,4,1,2)\ast(12,3,14,4)= (14,3,4,1,2,3,14,4).14.3.4.1.2.3.14.4\displaystyle(14,3,4,1,2,3,14,4).
Remarque.

L’algèbre 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e} ne peut être libre du fait de l’existence de la lettre x0subscript𝑥0x_{0} dans l’alphabet de 𝐖𝐌𝐚𝐭𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}. Les éléments (α0)subscript𝛼0(\alpha_{0}) pour α0subscript𝛼0\alpha_{0}\in\mathbb{N} sont centraux. Si on considère la sous-algèbre 𝒞𝒞\mathcal{C} engendrée par les éléments de la forme (0,α1,,αk)()k0subscript𝛼1subscript𝛼𝑘superscriptsuperscript𝑘(0,\alpha_{1},\dots,\alpha_{k})\in(\mathbb{N}^{*})^{k} avec k𝑘k\in\mathbb{N}, celle-ci est alors libre: il s’agit de l’algèbre tensorielle T(0,n),n𝑇delimited-⟨⟩0𝑛𝑛superscriptT\langle(0,n),n\in\mathbb{N}^{*}\rangle.

Proposition 22.

Le coproduit de la cogèbre 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e} est donné par l’application:

Δ:{𝒞e𝒞e𝒞e(α0,,αp)a=0α0n=0p1ii<<inps=nαi1++αinki1++kin=s1kijαijcα,a,n,I,s,KItα,a,n,I,s,KI:Δcasessubscript𝒞𝑒tensor-productsubscript𝒞𝑒subscript𝒞𝑒subscript𝛼0subscript𝛼𝑝superscriptsubscript𝑎0subscript𝛼0superscriptsubscript𝑛0𝑝subscript1subscript𝑖𝑖subscript𝑖𝑛𝑝superscriptsubscript𝑠𝑛subscript𝛼subscript𝑖1subscript𝛼subscript𝑖𝑛subscriptsubscript𝑘subscript𝑖1subscript𝑘subscript𝑖𝑛𝑠1subscript𝑘subscript𝑖𝑗subscript𝛼subscript𝑖𝑗subscript𝑐𝛼𝑎𝑛𝐼𝑠subscript𝐾𝐼subscript𝑡𝛼𝑎𝑛𝐼𝑠subscript𝐾𝐼\Delta:\left\{\begin{array}[]{rcl}\mathcal{C}_{e}&\longrightarrow&\mathcal{C}_{e}\otimes\mathcal{C}_{e}\\ (\alpha_{0},\dots,\alpha_{p})&\longrightarrow&\sum\limits_{a=0}^{\alpha_{0}}\sum\limits_{n=0}^{p}\sum\limits_{1\leq i_{i}<\dots<i_{n}\leq p}\sum\limits_{s=n}^{\alpha_{i_{1}}+\dots+\alpha_{i_{n}}}\sum\limits_{\begin{subarray}{c}k_{i_{1}}+\dots+k_{i_{n}}=s\\ 1\leq k_{i_{j}}\leq\alpha_{i_{j}}\end{subarray}}c_{\alpha,a,n,I,s,K_{I}}t_{\alpha,a,n,I,s,K_{I}}\end{array}\right.

cα,a,n,I,s,KI=subscript𝑐𝛼𝑎𝑛𝐼𝑠subscript𝐾𝐼absent\displaystyle c_{\alpha,a,n,I,s,K_{I}}= (α0a)(αi1ki1)(αinkin),binomialsubscript𝛼0𝑎binomialsubscript𝛼subscript𝑖1subscript𝑘subscript𝑖1binomialsubscript𝛼subscript𝑖𝑛subscript𝑘subscript𝑖𝑛\displaystyle\binom{\alpha_{0}}{a}\binom{\alpha_{i_{1}}}{k_{i_{1}}}\dots\binom{\alpha_{i_{n}}}{k_{i_{n}}},
tα,a,n,I,s,KI=subscript𝑡𝛼𝑎𝑛𝐼𝑠subscript𝐾𝐼absent\displaystyle t_{\alpha,a,n,I,s,K_{I}}= (a,ki1,,kin)(α0a+j=1n(αijkij),αu1,,αupn),tensor-product𝑎subscript𝑘subscript𝑖1subscript𝑘subscript𝑖𝑛subscript𝛼0𝑎superscriptsubscript𝑗1𝑛subscript𝛼subscript𝑖𝑗subscript𝑘subscript𝑖𝑗subscript𝛼subscript𝑢1subscript𝛼subscript𝑢𝑝𝑛\displaystyle(a,k_{i_{1}},\dots,k_{i_{n}})\otimes(\alpha_{0}-a+\sum_{j=1}^{n}(\alpha_{i_{j}}-k_{i_{j}}),\alpha_{u_{1}},\dots,\alpha_{u_{p-n}}),
{u1<<upn}=subscript𝑢1subscript𝑢𝑝𝑛absent\displaystyle\{u_{1}<\dots<u_{p-n}\}= 1,p{i1,,in}.1𝑝subscript𝑖1subscript𝑖𝑛\displaystyle\llbracket 1,p\rrbracket\setminus\{i_{1},\dots,i_{n}\}.
Exemples.

Donnons quelques exemples pour le calcul du coproduit de la cogèbre 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}. On ne donne que les coproduits réduits.

Δ~((1,1,1))=~Δ1.1.1absent\displaystyle\tilde{\Delta}((1,1,1))= (1)(0,1,1)+2(0,1)(1,1)+(0,1,1)(1)+2(1,1)(0,1),tensor-product10.1.1tensor-product20.11.1tensor-product0.1.11tensor-product21.10.1\displaystyle(1)\otimes(0,1,1)+2(0,1)\otimes(1,1)+(0,1,1)\otimes(1)+2(1,1)\otimes(0,1),
Δ~((0,2,1))=~Δ0.2.1absent\displaystyle\tilde{\Delta}((0,2,1))= (0,1)(0,2)+2(0,1)(1,1)+(0,2)(0,1)+2(0,1,1)(1).tensor-product0.10.2tensor-product20.11.1tensor-product0.20.1tensor-product20.1.11\displaystyle(0,1)\otimes(0,2)+2(0,1)\otimes(1,1)+(0,2)\otimes(0,1)+2(0,1,1)\otimes(1).
Remarques.
  1. 1.

    La cogèbre 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e} n’est pas colibre. En effet,

    Prim(𝒞e)1=\displaystyle{\operatorname{Prim}(\mathcal{C}_{e})}_{1}= Vect((1),(0,1)),𝑉𝑒𝑐𝑡10.1\displaystyle Vect((1),(0,1)),
    Prim(𝒞e)2=\displaystyle{\operatorname{Prim}(\mathcal{C}_{e})}_{2}= (0),0\displaystyle(0),
    Prim(𝒞e)3=\displaystyle{\operatorname{Prim}(\mathcal{C}_{e})}_{3}= Vect((0,1,2)(0,2,1))𝑉𝑒𝑐𝑡0.1.20.2.1\displaystyle Vect((0,1,2)-(0,2,1))

    Or, la série formelle de 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e} étant égale à F𝒞e(h)=n=02nhn=112hsubscript𝐹subscript𝒞𝑒superscriptsubscript𝑛0superscript2𝑛superscript𝑛112F_{\mathcal{C}_{e}}(h)=\sum\limits_{n=0}^{\infty}2^{n}h^{n}=\frac{1}{1-2h}, on a 11F𝒞e(h)=2h11subscript𝐹subscript𝒞𝑒21-\frac{1}{F_{\mathcal{C}_{e}}(h)}=2h. Donc, si 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e} était colibre, on aurait Prim(𝒞e)3=(0){\operatorname{Prim}(\mathcal{C}_{e})}_{3}=(0); ce qui n’est pas le cas.

  2. 2.

    Les seules compositions étendues primitives sont celles de degré 1, i.e. (1)1(1) et (0,1)0.1(0,1).

Structure de coproduit semi-direct.

L’objectif de ce paragraphe est de décrire la structure d’algèbre de Hopf de 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e} en fonction de celle de l’algèbre de polynômes 𝕂[(1)]𝕂delimited-[]1\mathbb{K}[(1)] et de celle de l’algèbre tensorielle T(0,n),n𝑇delimited-⟨⟩0𝑛𝑛superscriptT\langle(0,n),n\in\mathbb{N}^{*}\rangle. Pour cela, nous allons établir un isomorphisme entre 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e} et le coproduit semi-direct d’algèbres de Hopf 𝕂[(1)]T(0,n),nright-normal-factor-semidirect-product𝕂delimited-[]1𝑇delimited-⟨⟩0𝑛𝑛superscript\mathbb{K}[(1)]\rtimes T\langle(0,n),n\in\mathbb{N}^{*}\rangle.

Rappels.

Commençons par quelques rappels sur le coproduit semi-direct d’algèbres de Hopf (cf. [34]). Considérons donc (H,mH,ηH,ΔH,εH)𝐻subscript𝑚𝐻subscript𝜂𝐻subscriptΔ𝐻subscript𝜀𝐻(H,m_{H},\eta_{H},\Delta_{H},\varepsilon_{H}) et (C,mC,ηC,ΔC,εC)𝐶subscript𝑚𝐶subscript𝜂𝐶subscriptΔ𝐶subscript𝜀𝐶(C,m_{C},\eta_{C},\Delta_{C},\varepsilon_{C}) deux algèbres de Hopf. On suppose que C𝐶C possède une structure de H𝐻H-comodule à droite donnée par le morphisme:

ρ:{CCHcc(1)c(2).:𝜌cases𝐶tensor-product𝐶𝐻𝑐tensor-productsubscript𝑐1subscript𝑐2\rho:\left\{\begin{array}[]{rcl}C&\longrightarrow&C\otimes H\\ c&\longrightarrow&\sum c_{(1)}\otimes c_{(2)}.\end{array}\right.

On définit la volte ν𝜈\nu par:

ν:{HCCHhcch.:𝜈casestensor-product𝐻𝐶tensor-product𝐶𝐻tensor-product𝑐tensor-product𝑐\nu:\left\{\begin{array}[]{rcl}H\otimes C&\longrightarrow&C\otimes H\\ h\otimes c&\longrightarrow&c\otimes h.\end{array}\right.

On appelle IdH𝐼subscript𝑑𝐻Id_{H} (respectivement IdC𝐼subscript𝑑𝐶Id_{C}) la fonction identité de H𝐻H (respectivement C𝐶C).

Définition 23.
  1. 1.

    C𝐶C est une comodule-algèbre si mCsubscript𝑚𝐶m_{C} et ηCsubscript𝜂𝐶\eta_{C} sont des morphismes de H𝐻H-comodules i.e.

    ρηC=(ηCηH)ρ|𝕂 et ρmC=(mCmH)(IdCνIdH)(ρρ).\rho\circ\eta_{C}=(\eta_{C}\otimes\eta_{H})\circ\rho_{|_{\mathbb{K}}}\text{ et }\rho\circ m_{C}=(m_{C}\otimes m_{H})\circ(Id_{C}\otimes\nu\otimes Id_{H})\circ(\rho\otimes\rho).
  2. 2.

    C𝐶C est une comodule-cogèbre si ΔCsubscriptΔ𝐶\Delta_{C} et εCsubscript𝜀𝐶\varepsilon_{C} sont des morphismes de H𝐻H-comodules i.e.

    (εCIdH)ρ=ηHεC et (ΔCIdH)ρ=(IdCIdCmH)(IdCνIdH)(ρρ)ΔC.tensor-productsubscript𝜀𝐶𝐼subscript𝑑𝐻𝜌subscript𝜂𝐻subscript𝜀𝐶 et tensor-productsubscriptΔ𝐶𝐼subscript𝑑𝐻𝜌tensor-producttensor-product𝐼subscript𝑑𝐶𝐼subscript𝑑𝐶subscript𝑚𝐻tensor-product𝐼subscript𝑑𝐶𝜈𝐼subscript𝑑𝐻tensor-product𝜌𝜌subscriptΔ𝐶(\varepsilon_{C}\otimes Id_{H})\circ\rho=\eta_{H}\circ\varepsilon_{C}\text{ et }(\Delta_{C}\otimes Id_{H})\circ\rho=(Id_{C}\otimes Id_{C}\otimes m_{H})\circ(Id_{C}\otimes\nu\otimes Id_{H})\circ(\rho\otimes\rho)\circ\Delta_{C}.
  3. 3.

    C𝐶C est une comodule-bigèbre si elle est à la fois une comodule-algèbre et une comodule-cogèbre.

Sur HCtensor-product𝐻𝐶H\otimes C on définit les morphismes suivants:

m¯=¯𝑚absent\displaystyle\overline{m}= (mHmC)(IdHν1IdC),tensor-productsubscript𝑚𝐻subscript𝑚𝐶tensor-product𝐼subscript𝑑𝐻superscript𝜈1𝐼subscript𝑑𝐶\displaystyle(m_{H}\otimes m_{C})\circ(Id_{H}\otimes\nu^{-1}\otimes Id_{C}),
η¯=¯𝜂absent\displaystyle\overline{\eta}= ηHηC,tensor-productsubscript𝜂𝐻subscript𝜂𝐶\displaystyle\eta_{H}\otimes\eta_{C},
ε¯=¯𝜀absent\displaystyle\overline{\varepsilon}= εHεC,tensor-productsubscript𝜀𝐻subscript𝜀𝐶\displaystyle\varepsilon_{H}\otimes\varepsilon_{C},
Δ¯=¯Δabsent\displaystyle\overline{\Delta}= (IdHIdCmHIdC)(IdHνIdHIdC)(ΔHρIdC)(IdHΔC).tensor-producttensor-product𝐼subscript𝑑𝐻𝐼subscript𝑑𝐶subscript𝑚𝐻𝐼subscript𝑑𝐶tensor-producttensor-product𝐼subscript𝑑𝐻𝜈𝐼subscript𝑑𝐻𝐼subscript𝑑𝐶tensor-productsubscriptΔ𝐻𝜌𝐼subscript𝑑𝐶tensor-product𝐼subscript𝑑𝐻subscriptΔ𝐶\displaystyle(Id_{H}\otimes Id_{C}\otimes m_{H}\otimes Id_{C})\circ(Id_{H}\otimes\nu\otimes Id_{H}\otimes Id_{C})\circ(\Delta_{H}\otimes\rho\otimes Id_{C})\circ(Id_{H}\otimes\Delta_{C}).
Théorème 24.

Supposons que H𝐻H soit une algèbre de Hopf commutative et que l’algèbre de Hopf C𝐶C soit une comodule-bigèbre. On obtient alors que (HC,m¯,η¯,Δ¯,ε¯)tensor-product𝐻𝐶¯𝑚¯𝜂¯Δ¯𝜀(H\otimes C,\overline{m},\overline{\eta},\overline{\Delta},\overline{\varepsilon}) est une algèbre de Hopf notée HCright-normal-factor-semidirect-product𝐻𝐶H\rtimes C et appelée coproduit semi-direct de C𝐶C par H𝐻H.

Démonstration.

Il s’agit du théorème 2.14 énoncé et démontré par Molnar dans [34]. ∎

Interpretation de 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e} en terme d’un coproduit semi-direct d’algèbres de Hopf.

Interprétons 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e} comme le coproduit semi-direct d’une algèbre de Hopf C𝐶C par une algèbre de Hopf H𝐻H. Pour cela posons H=𝕂[(1)]𝐻𝕂delimited-[]1H=\mathbb{K}[(1)] et C=T(0,n),n𝐶𝑇delimited-⟨⟩0𝑛𝑛superscriptC=T\langle(0,n),n\in\mathbb{N}^{*}\rangle. Commençons par expliciter les opérations de ces deux algèbres de Hopf.

Cas de H𝐻H.

L’algèbre de Hopf H𝐻H est isomorphe à l’algèbre de polynômes 𝕂[X]𝕂delimited-[]𝑋\mathbb{K}[X]. Son produit Hsubscript𝐻\ast_{H} est donc donné par le produit habituel des polynômes i.e.:

H:{HHH(k)(l)(k)H(l)=(1)kH(1)l=(k+l).\ast_{H}:\left\{\begin{array}[]{rcl}H\otimes H&\longrightarrow&H\\ (k)\otimes(l)&\longrightarrow&(k)\ast_{H}(l)=(1)^{k}\ast_{H}(1)^{l}=(k+l).\end{array}\right.

Le coproduit ΔHsubscriptΔ𝐻\Delta_{H} rend (1)1(1) primitif. Il est ainsi complètement déterminé.

Exemples.
[3(2)4(1)+6]H[(1)1]=subscript𝐻delimited-[]32416delimited-[]11absent\displaystyle[3(2)-4(1)+6]\ast_{H}[(1)-1]= [3(1)24(1)+6]H[(1)1]=3(3)7(2)+10(1)6,subscript𝐻delimited-[]3superscript12416delimited-[]1133721016\displaystyle[3(1)^{2}-4(1)+6]\ast_{H}[(1)-1]=3(3)-7(2)+10(1)-6,
ΔH((3)2(1)+4)=subscriptΔ𝐻3214absent\displaystyle\Delta_{H}((3)-2(1)+4)= [(3)2(1)]1H+1H[(3)2(1)]tensor-productdelimited-[]321subscript1𝐻tensor-productsubscript1𝐻delimited-[]321\displaystyle[(3)-2(1)]\otimes 1_{H}+1_{H}\otimes[(3)-2(1)]
+\displaystyle+ 4 1H1H+3(1)(2)+3(2)(1).tensor-productsubscript41𝐻subscript1𝐻tensor-product312tensor-product321\displaystyle 4\leavevmode\nobreak\ 1_{H}\otimes 1_{H}+3(1)\otimes(2)+3(2)\otimes(1).
Cas de C𝐶C.

L’algèbre de Hopf C𝐶C est isomorphe à celle des fonctions symétriques non commutatives 𝐍𝐒𝐲𝐦𝐍𝐒𝐲𝐦\mathbf{NSym}. Son produit Csubscript𝐶\ast_{C} est donc donné par concaténation i.e.:

C:{CCC(0,n1,,nk)(0,m1,,ms)(0,n1,,nk,m1,,ms).\ast_{C}:\left\{\begin{array}[]{rcl}C\otimes C&\longrightarrow&C\\ (0,n_{1},\dots,n_{k})\otimes(0,m_{1},\dots,m_{s})&\longrightarrow&(0,n_{1},\dots,n_{k},m_{1},\dots,m_{s}).\end{array}\right.

Son coproduit ΔCsubscriptΔ𝐶\Delta_{C} est complètement déterminé en rendant primitifs ses générateurs i.e.:

ΔC:{CCC(0,n),n(0,n)1C+1C(0,n).:subscriptΔ𝐶cases𝐶tensor-product𝐶𝐶0𝑛𝑛superscripttensor-product0𝑛subscript1𝐶tensor-productsubscript1𝐶0𝑛\Delta_{C}:\left\{\begin{array}[]{rcl}C&\longrightarrow&C\otimes C\\ (0,n),n\in\mathbb{N}^{*}&\longrightarrow&(0,n)\otimes 1_{C}+1_{C}\otimes(0,n).\end{array}\right.
Exemples.
(0,2,3,1)C(0,9,4,6)=subscript𝐶0.2.3.10.9.4.6absent\displaystyle(0,2,3,1)\ast_{C}(0,9,4,6)= (0,2,3,1,9,4,6),0.2.3.1.9.4.6\displaystyle(0,2,3,1,9,4,6),
ΔC((0,1,2))=subscriptΔ𝐶0.1.2absent\displaystyle\Delta_{C}((0,1,2))= (0,1,2)1C+(0,1)(0,2)+(0,2)(0,1)+1C(0,1,2).tensor-product0.1.2subscript1𝐶tensor-product0.10.2tensor-product0.20.1tensor-productsubscript1𝐶0.1.2\displaystyle(0,1,2)\otimes 1_{C}+(0,1)\otimes(0,2)+(0,2)\otimes(0,1)+1_{C}\otimes(0,1,2).
Proposition 25.

On définit l’application suivante:

ρ:{CCH(0,n1,,nq)s=qn1++nq1k1++kq=s1kjnj(n1k1)(nqkq)(0,k1,,kq)(j=1qnjkj)+(0,n1,,nq)1H.:𝜌cases𝐶tensor-product𝐶𝐻0subscript𝑛1subscript𝑛𝑞superscriptsubscript𝑠𝑞subscript𝑛1subscript𝑛𝑞1subscriptsubscript𝑘1subscript𝑘𝑞𝑠1subscript𝑘𝑗subscript𝑛𝑗tensor-productbinomialsubscript𝑛1subscript𝑘1binomialsubscript𝑛𝑞subscript𝑘𝑞0subscript𝑘1subscript𝑘𝑞superscriptsubscript𝑗1𝑞subscript𝑛𝑗subscript𝑘𝑗missing-subexpressionmissing-subexpressiontensor-product0subscript𝑛1subscript𝑛𝑞subscript1𝐻\rho:\left\{\begin{array}[]{rcl}C&\longrightarrow&C\otimes H\\ (0,n_{1},\dots,n_{q})&\longrightarrow&\displaystyle\sum\limits_{s=q}^{n_{1}+\dots+n_{q}-1}\sum\limits_{\begin{subarray}{c}k_{1}+\dots+k_{q}=s\\ 1\leq k_{j}\leq n_{j}\end{subarray}}\binom{n_{1}}{k_{1}}\dots\binom{n_{q}}{k_{q}}(0,k_{1},\dots,k_{q})\otimes(\sum\limits_{j=1}^{q}n_{j}-k_{j})\\ &&+(0,n_{1},\dots,n_{q})\otimes 1_{H}.\end{array}\right.

(C,ρ)𝐶𝜌(C,\rho) est un H𝐻H-comodule à droite.

Exemples.
ρ((0,n))=𝜌0𝑛absent\displaystyle\rho((0,n))= k=1n1(nk)(0,k)(nk)+(0,n)1H pour n,superscriptsubscript𝑘1𝑛1tensor-productbinomial𝑛𝑘0𝑘𝑛𝑘tensor-product0𝑛subscript1𝐻 pour 𝑛superscript\displaystyle\sum_{k=1}^{n-1}\binom{n}{k}(0,k)\otimes(n-k)+(0,n)\otimes 1_{H}\text{ pour }n\in\mathbb{N}^{*},
ρ((0,2,2))=𝜌0.2.2absent\displaystyle\rho((0,2,2))= 4(0,1,1)(2)+2(0,1,2)(1)+2(0,2,1)(1)+(0,2,2)1H.tensor-product40.1.12tensor-product20.1.21tensor-product20.2.11tensor-product0.2.2subscript1𝐻\displaystyle 4(0,1,1)\otimes(2)+2(0,1,2)\otimes(1)+2(0,2,1)\otimes(1)+(0,2,2)\otimes 1_{H}.
Démonstration.

Soit (0,n1,,nq)C{1C}0subscript𝑛1subscript𝑛𝑞𝐶subscript1𝐶(0,n_{1},\dots,n_{q})\in C\setminus\{1_{C}\}. Calculons ρ((0,n1,,nq))𝜌0subscript𝑛1subscript𝑛𝑞\rho((0,n_{1},\dots,n_{q})) à partir de ρ((0,nj))𝜌0subscript𝑛𝑗\rho((0,n_{j})), pour j{1,,q}𝑗1𝑞j\in\{1,\dots,q\}. Posons d’abord θ=n1++nq𝜃subscript𝑛1subscript𝑛𝑞\theta=n_{1}+\dots+n_{q}. On a:

ρ((0,n1))ρ((0,nq))=𝜌0subscript𝑛1𝜌0subscript𝑛𝑞absent\displaystyle\rho((0,n_{1}))\dots\rho((0,n_{q}))= j=1q[kj=1nj1(njkj)(0,kj)(njkj)+(0,nj)1H]superscriptsubscriptproduct𝑗1𝑞delimited-[]superscriptsubscriptsubscript𝑘𝑗1subscript𝑛𝑗1tensor-productbinomialsubscript𝑛𝑗subscript𝑘𝑗0subscript𝑘𝑗subscript𝑛𝑗subscript𝑘𝑗tensor-product0subscript𝑛𝑗subscript1𝐻\displaystyle\prod_{j=1}^{\underrightarrow{q}}\left[\sum_{k_{j}=1}^{n_{j}-1}\binom{n_{j}}{k_{j}}(0,k_{j})\otimes(n_{j}-k_{j})+(0,n_{j})\otimes 1_{H}\right]
=\displaystyle= s=qθ1k1++kq=s1kjnj(n1k1)(nqkq)(0,k1,,kq)(θs)superscriptsubscript𝑠𝑞𝜃1subscriptsubscript𝑘1subscript𝑘𝑞𝑠1subscript𝑘𝑗subscript𝑛𝑗tensor-productbinomialsubscript𝑛1subscript𝑘1binomialsubscript𝑛𝑞subscript𝑘𝑞0subscript𝑘1subscript𝑘𝑞𝜃𝑠\displaystyle\sum_{s=q}^{\theta-1}\sum_{\begin{subarray}{c}k_{1}+\dots+k_{q}=s\\ 1\leq k_{j}\leq n_{j}\end{subarray}}\binom{n_{1}}{k_{1}}\dots\binom{n_{q}}{k_{q}}(0,k_{1},\dots,k_{q})\otimes(\theta-s)
+(0,n1,,nq)1Htensor-product0subscript𝑛1subscript𝑛𝑞subscript1𝐻\displaystyle+(0,n_{1},\dots,n_{q})\otimes 1_{H}
=\displaystyle= ρ((0,n1,,nq)).𝜌0subscript𝑛1subscript𝑛𝑞\displaystyle\rho((0,n_{1},\dots,n_{q})).

Ainsi ρmC=(mCmH)(IdCνIdH)(ρρ)𝜌subscript𝑚𝐶tensor-productsubscript𝑚𝐶subscript𝑚𝐻tensor-product𝐼subscript𝑑𝐶𝜈𝐼subscript𝑑𝐻tensor-product𝜌𝜌\rho\circ m_{C}=(m_{C}\otimes m_{H})\circ(Id_{C}\otimes\nu\otimes Id_{H})\circ(\rho\otimes\rho) i.e. ρ𝜌\rho est un morphisme d’algèbres de C𝐶C dans CHtensor-product𝐶𝐻C\otimes H. Donc, pour montrer que (IdCΔH)ρ=(ρIdH)ρtensor-product𝐼subscript𝑑𝐶subscriptΔ𝐻𝜌tensor-product𝜌𝐼subscript𝑑𝐻𝜌(Id_{C}\otimes\Delta_{H})\circ\rho=(\rho\otimes Id_{H})\circ\rho et que (IdCεH)ρ=IdCtensor-product𝐼subscript𝑑𝐶subscript𝜀𝐻𝜌𝐼subscript𝑑𝐶(Id_{C}\otimes\varepsilon_{H})\circ\rho=Id_{C} il suffit de le vérifier pour les éléments (0,n)0𝑛(0,n) tels que n𝑛superscriptn\in\mathbb{N}^{*}. Soit (0,n)C{1C}0𝑛𝐶subscript1𝐶(0,n)\in C\setminus\{1_{C}\}. On a alors:

(IdCΔH)ρ((0,n))=tensor-product𝐼subscript𝑑𝐶subscriptΔ𝐻𝜌0𝑛absent\displaystyle(Id_{C}\otimes\Delta_{H})\circ\rho((0,n))= k=1n2l=1nk1(nk)(nkl)(0,k)(l)(nkl)superscriptsubscript𝑘1𝑛2superscriptsubscript𝑙1𝑛𝑘1tensor-productbinomial𝑛𝑘binomial𝑛𝑘𝑙0𝑘𝑙𝑛𝑘𝑙\displaystyle\sum_{k=1}^{n-2}\sum_{l=1}^{n-k-1}\binom{n}{k}\binom{n-k}{l}(0,k)\otimes(l)\otimes(n-k-l)
+\displaystyle+ k=1n1(nk)(0,k)1H(nk)+k=1n1(nk)(0,k)(nk)1Hsuperscriptsubscript𝑘1𝑛1tensor-productbinomial𝑛𝑘0𝑘subscript1𝐻𝑛𝑘superscriptsubscript𝑘1𝑛1tensor-productbinomial𝑛𝑘0𝑘𝑛𝑘subscript1𝐻\displaystyle\sum_{k=1}^{n-1}\binom{n}{k}(0,k)\otimes 1_{H}\otimes(n-k)+\sum_{k=1}^{n-1}\binom{n}{k}(0,k)\otimes(n-k)\otimes 1_{H}
+\displaystyle+ (0,n)1H1Htensor-product0𝑛subscript1𝐻subscript1𝐻\displaystyle(0,n)\otimes 1_{H}\otimes 1_{H}

et

(ρIdH)ρ((0,n))=tensor-product𝜌𝐼subscript𝑑𝐻𝜌0𝑛absent\displaystyle(\rho\otimes Id_{H})\circ\rho((0,n))= k=2n1l=1k1(kl)(nk)(0,l)(kl)(nk)superscriptsubscript𝑘2𝑛1superscriptsubscript𝑙1𝑘1tensor-productbinomial𝑘𝑙binomial𝑛𝑘0𝑙𝑘𝑙𝑛𝑘\displaystyle\sum_{k=2}^{n-1}\sum_{l=1}^{k-1}\binom{k}{l}\binom{n}{k}(0,l)\otimes(k-l)\otimes(n-k)
+\displaystyle+ k=1n1(nk)(0,k)1H(nk)+s=1n1(ns)(0,s)(ns)1Hsuperscriptsubscript𝑘1𝑛1tensor-productbinomial𝑛𝑘0𝑘subscript1𝐻𝑛𝑘superscriptsubscript𝑠1𝑛1tensor-productbinomial𝑛𝑠0𝑠𝑛𝑠subscript1𝐻\displaystyle\sum_{k=1}^{n-1}\binom{n}{k}(0,k)\otimes 1_{H}\otimes(n-k)+\sum_{s=1}^{n-1}\binom{n}{s}(0,s)\otimes(n-s)\otimes 1_{H}
+\displaystyle+ (0,n)1H1H.tensor-product0𝑛subscript1𝐻subscript1𝐻\displaystyle(0,n)\otimes 1_{H}\otimes 1_{H}.

On obtient donc (ρIdH)ρ=(IdCΔH)ρtensor-product𝜌𝐼subscript𝑑𝐻𝜌tensor-product𝐼subscript𝑑𝐶subscriptΔ𝐻𝜌(\rho\otimes Id_{H})\circ\rho=(Id_{C}\otimes\Delta_{H})\circ\rho.

De plus,

(IdCεH)ρ((0,n))=k=1n1(nk)(0,k)εH((nk))+(0,n)εH(1H)=(0,n);tensor-product𝐼subscript𝑑𝐶subscript𝜀𝐻𝜌0𝑛superscriptsubscript𝑘1𝑛1binomial𝑛𝑘0𝑘subscript𝜀𝐻𝑛𝑘0𝑛subscript𝜀𝐻subscript1𝐻0𝑛(Id_{C}\otimes\varepsilon_{H})\circ\rho((0,n))=\sum_{k=1}^{n-1}\binom{n}{k}(0,k)\varepsilon_{H}((n-k))+(0,n)\varepsilon_{H}(1_{H})=(0,n);

donc (IdCεH)ρ=IdCtensor-product𝐼subscript𝑑𝐶subscript𝜀𝐻𝜌𝐼subscript𝑑𝐶(Id_{C}\otimes\varepsilon_{H})\circ\rho=Id_{C}. ∎

Proposition 26.

C𝐶C est une comodule-bigèbre.

Démonstration.
Structure de comodule-algèbre.

ρ(1C)=1C1H𝜌subscript1𝐶tensor-productsubscript1𝐶subscript1𝐻\rho(1_{C})=1_{C}\otimes 1_{H} par définition. Dans la démonstration de la proposition 25, nous avons déjà prouvé l’égalité entre les morphismes ρmC𝜌subscript𝑚𝐶\rho\circ m_{C} et (mCmH)(IdCνIdH)(ρρ)tensor-productsubscript𝑚𝐶subscript𝑚𝐻tensor-product𝐼subscript𝑑𝐶𝜈𝐼subscript𝑑𝐻tensor-product𝜌𝜌(m_{C}\otimes m_{H})\circ(Id_{C}\otimes\nu\otimes Id_{H})\circ(\rho\otimes\rho).

Structure de comodule-cogèbre.

Il est immédiat que (εCIdH)ρ=ηHεCtensor-productsubscript𝜀𝐶𝐼subscript𝑑𝐻𝜌subscript𝜂𝐻subscript𝜀𝐶(\varepsilon_{C}\otimes Id_{H})\circ\rho=\eta_{H}\circ\varepsilon_{C}. Soit (0,n)C{1C}0𝑛𝐶subscript1𝐶(0,n)\in C\setminus\{1_{C}\}. On a alors:

(ΔCIdH)ρ((0,n))=tensor-productsubscriptΔ𝐶𝐼subscript𝑑𝐻𝜌0𝑛absent\displaystyle(\Delta_{C}\otimes Id_{H})\circ\rho((0,n))= k=1n1(nk)(0,k)1C(nk)+k=1n1(nk)1C(0,k)(nk)superscriptsubscript𝑘1𝑛1tensor-productbinomial𝑛𝑘0𝑘subscript1𝐶𝑛𝑘superscriptsubscript𝑘1𝑛1tensor-productbinomial𝑛𝑘subscript1𝐶0𝑘𝑛𝑘\displaystyle\sum_{k=1}^{n-1}\binom{n}{k}(0,k)\otimes 1_{C}\otimes(n-k)+\sum_{k=1}^{n-1}\binom{n}{k}1_{C}\otimes(0,k)\otimes(n-k)
+\displaystyle+ (0,n)1C1H+1C(0,n)1Htensor-product0𝑛subscript1𝐶subscript1𝐻tensor-productsubscript1𝐶0𝑛subscript1𝐻\displaystyle(0,n)\otimes 1_{C}\otimes 1_{H}+1_{C}\otimes(0,n)\otimes 1_{H}

et

g((0,n))=𝑔0𝑛absent\displaystyle g((0,n))= (IdCIdCmH)(IdCνIdH)(ρρ)ΔC((0,n))tensor-producttensor-product𝐼subscript𝑑𝐶𝐼subscript𝑑𝐶subscript𝑚𝐻tensor-product𝐼subscript𝑑𝐶𝜈𝐼subscript𝑑𝐻tensor-product𝜌𝜌subscriptΔ𝐶0𝑛\displaystyle(Id_{C}\otimes Id_{C}\otimes m_{H})\circ(Id_{C}\otimes\nu\otimes Id_{H})\circ(\rho\otimes\rho)\circ\Delta_{C}((0,n))
=\displaystyle= k=1n1(nk)(0,k)1C(nk)+(0,n)1C1Hsuperscriptsubscript𝑘1𝑛1tensor-productbinomial𝑛𝑘0𝑘subscript1𝐶𝑛𝑘tensor-product0𝑛subscript1𝐶subscript1𝐻\displaystyle\sum_{k=1}^{n-1}\binom{n}{k}(0,k)\otimes 1_{C}\otimes(n-k)+(0,n)\otimes 1_{C}\otimes 1_{H}
+\displaystyle+ k=1n1(nk)1C(0,k)(nk)+1C(0,n)1H.superscriptsubscript𝑘1𝑛1tensor-productbinomial𝑛𝑘subscript1𝐶0𝑘𝑛𝑘tensor-productsubscript1𝐶0𝑛subscript1𝐻\displaystyle\sum_{k=1}^{n-1}\binom{n}{k}1_{C}\otimes(0,k)\otimes(n-k)+1_{C}\otimes(0,n)\otimes 1_{H}.

Donc, (ΔCIdH)ρ((0,n))=(IdCIdCmH)(IdCνIdH)(ρρ)ΔC((0,n))tensor-productsubscriptΔ𝐶𝐼subscript𝑑𝐻𝜌0𝑛tensor-producttensor-product𝐼subscript𝑑𝐶𝐼subscript𝑑𝐶subscript𝑚𝐻tensor-product𝐼subscript𝑑𝐶𝜈𝐼subscript𝑑𝐻tensor-product𝜌𝜌subscriptΔ𝐶0𝑛(\Delta_{C}\otimes Id_{H})\circ\rho((0,n))=(Id_{C}\otimes Id_{C}\otimes m_{H})\circ(Id_{C}\otimes\nu\otimes Id_{H})\circ(\rho\otimes\rho)\circ\Delta_{C}((0,n)). Comme ρ𝜌\rho et ΔCsubscriptΔ𝐶\Delta_{C} sont des morphismes d’algèbres, l’égalité précédente suffit pour montrer l’égalité entre (ΔCIdH)ρtensor-productsubscriptΔ𝐶𝐼subscript𝑑𝐻𝜌(\Delta_{C}\otimes Id_{H})\circ\rho et (IdCIdCmH)(IdCνIdH)(ρρ)ΔCtensor-producttensor-product𝐼subscript𝑑𝐶𝐼subscript𝑑𝐶subscript𝑚𝐻tensor-product𝐼subscript𝑑𝐶𝜈𝐼subscript𝑑𝐻tensor-product𝜌𝜌subscriptΔ𝐶(Id_{C}\otimes Id_{C}\otimes m_{H})\circ(Id_{C}\otimes\nu\otimes Id_{H})\circ(\rho\otimes\rho)\circ\Delta_{C}.

D’après le théorème 24 page 24, on peut considérer l’algèbre de Hopf coproduit semi-direct HCright-normal-factor-semidirect-product𝐻𝐶H\rtimes C.

Théorème 27.

L’application

Υ:{𝒞eHC(α0,α1,,αk)(α0)(0,α1,,αk):Υcasessubscript𝒞𝑒right-normal-factor-semidirect-product𝐻𝐶subscript𝛼0subscript𝛼1subscript𝛼𝑘tensor-productsubscript𝛼00subscript𝛼1subscript𝛼𝑘\Upsilon:\left\{\begin{array}[]{rcl}\mathcal{C}_{e}&\longrightarrow&H\rtimes C\\ (\alpha_{0},\alpha_{1},\dots,\alpha_{k})&\longrightarrow&(\alpha_{0})\otimes(0,\alpha_{1},\dots,\alpha_{k})\end{array}\right.

est un isomorphisme d’algèbres de Hopf.

Démonstration.

Le fait que ΥΥ\Upsilon soit un isomorphisme d’algèbres est immédiat. Dans cette démonstration notons Δ𝒞esubscriptΔsubscript𝒞𝑒\Delta_{\mathcal{C}_{e}} (respectivement Δ¯¯Δ\overline{\Delta}) le coproduit de 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e} (respectivement le coproduit de HCright-normal-factor-semidirect-product𝐻𝐶H\rtimes C). Montrons que (ΥΥ)Δ𝒞e=Δ¯Υtensor-productΥΥsubscriptΔsubscript𝒞𝑒¯ΔΥ(\Upsilon\otimes\Upsilon)\circ\Delta_{\mathcal{C}_{e}}=\overline{\Delta}\circ\Upsilon. Comme ΥΥ\Upsilon, Δ𝒞esubscriptΔsubscript𝒞𝑒\Delta_{\mathcal{C}_{e}} et Δ¯¯Δ\overline{\Delta} sont des morphismes d’algèbres, il suffit de le montrer pour (1)1(1) et tout élément de 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e} de la forme (0,n)0𝑛(0,n)n𝑛superscriptn\in\mathbb{N}^{*}. Pour (1)1(1), c’est immédiat. Soit maintenant n𝑛n un entier naturel non nul.

Δ¯Υ((0,n))=¯ΔΥ0𝑛absent\displaystyle\overline{\Delta}\circ\Upsilon((0,n))= k=1n1(nk)[1H(0,k)][(nk)1C]superscriptsubscript𝑘1𝑛1tensor-productbinomial𝑛𝑘delimited-[]tensor-productsubscript1𝐻0𝑘delimited-[]tensor-product𝑛𝑘subscript1𝐶\displaystyle\sum_{k=1}^{n-1}\binom{n}{k}[1_{H}\otimes(0,k)]\otimes[(n-k)\otimes 1_{C}]
+\displaystyle+ [1H(0,n)][1H1C]+[1H1C][1H(0,n)]tensor-productdelimited-[]tensor-productsubscript1𝐻0𝑛delimited-[]tensor-productsubscript1𝐻subscript1𝐶tensor-productdelimited-[]tensor-productsubscript1𝐻subscript1𝐶delimited-[]tensor-productsubscript1𝐻0𝑛\displaystyle[1_{H}\otimes(0,n)]\otimes[1_{H}\otimes 1_{C}]+[1_{H}\otimes 1_{C}]\otimes[1_{H}\otimes(0,n)]
=\displaystyle= k=1n1(nk)ΥΥ((0,k)(nk))+ΥΥ((0,n)1𝒞e)+ΥΥ(1𝒞e(0,n))superscriptsubscript𝑘1𝑛1tensor-productbinomial𝑛𝑘ΥΥtensor-product0𝑘𝑛𝑘tensor-productΥΥtensor-product0𝑛subscript1subscript𝒞𝑒tensor-productΥΥtensor-productsubscript1subscript𝒞𝑒0𝑛\displaystyle\sum_{k=1}^{n-1}\binom{n}{k}\Upsilon\otimes\Upsilon((0,k)\otimes(n-k))+\Upsilon\otimes\Upsilon((0,n)\otimes 1_{\mathcal{C}_{e}})+\Upsilon\otimes\Upsilon(1_{\mathcal{C}_{e}}\otimes(0,n))
=\displaystyle= (ΥΥ)Δ𝒞e((0,n)).tensor-productΥΥsubscriptΔsubscript𝒞𝑒0𝑛\displaystyle(\Upsilon\otimes\Upsilon)\circ\Delta_{\mathcal{C}_{e}}((0,n)).

Actions liées à la structure de coproduit semi-direct.

Pour définir la structure de coproduit semi-direct de C=T(0,n),n𝐶𝑇delimited-⟨⟩0𝑛𝑛superscriptC=T\langle(0,n),n\in\mathbb{N}^{*}\rangle sur H=𝕂[(1)]𝐻𝕂delimited-[]1H=\mathbb{K}[(1)], nous avons eu recours à une coaction à droite ρ𝜌\rho, à savoir:

ρ:{CCH(0,n1,,nq)s=qn1++nq1k1++kq=s1kjnj(n1k1)(nqkq)(0,k1,,kq)(j=1qnjkj)+(0,n1,,nq)1H.:𝜌cases𝐶tensor-product𝐶𝐻0subscript𝑛1subscript𝑛𝑞superscriptsubscript𝑠𝑞subscript𝑛1subscript𝑛𝑞1subscriptsubscript𝑘1subscript𝑘𝑞𝑠1subscript𝑘𝑗subscript𝑛𝑗tensor-productbinomialsubscript𝑛1subscript𝑘1binomialsubscript𝑛𝑞subscript𝑘𝑞0subscript𝑘1subscript𝑘𝑞superscriptsubscript𝑗1𝑞subscript𝑛𝑗subscript𝑘𝑗missing-subexpressionmissing-subexpressiontensor-product0subscript𝑛1subscript𝑛𝑞subscript1𝐻\rho:\left\{\begin{array}[]{rcl}C&\longrightarrow&C\otimes H\\ (0,n_{1},\dots,n_{q})&\longrightarrow&\displaystyle\sum\limits_{s=q}^{n_{1}+\dots+n_{q}-1}\sum\limits_{\begin{subarray}{c}k_{1}+\dots+k_{q}=s\\ 1\leq k_{j}\leq n_{j}\end{subarray}}\binom{n_{1}}{k_{1}}\dots\binom{n_{q}}{k_{q}}(0,k_{1},\dots,k_{q})\otimes(\sum\limits_{j=1}^{q}n_{j}-k_{j})\\ &&+(0,n_{1},\dots,n_{q})\otimes 1_{H}.\end{array}\right.

Cette coaction permet de mettre à jour deux actions: l’une de Hsuperscript𝐻H^{\circledast} sur Csuperscript𝐶C^{\circledast}, l’autre des caractères de H𝐻H sur ceux de C𝐶C.

Action duale de ρ𝜌\rho.

Transposons l’opération ρ𝜌\rho afin d’obtenir une action à gauche de Hsuperscript𝐻H^{\circledast} sur Csuperscript𝐶C^{\circledast}. Avant de décrire cette action, notons d’abord (Z(0,n1,,ns))(s,(n1,,ns))×()ssubscriptsubscript𝑍0subscript𝑛1subscript𝑛𝑠𝑠subscript𝑛1subscript𝑛𝑠superscriptsuperscriptsuperscript𝑠(Z_{(0,n_{1},\dots,n_{s})})_{(s,(n_{1},\dots,n_{s}))\in\mathbb{N}^{*}\times(\mathbb{N}^{*})^{s}} et (Z(k))ksubscriptsubscript𝑍𝑘𝑘superscript(Z_{(k)})_{k\in\mathbb{N}^{*}} les bases duales respectives de Csuperscript𝐶C^{\circledast} et Hsuperscript𝐻H^{\circledast}.

Proposition 28.

L’action duale de ρ𝜌\rho est donnée par le morphisme:

ρ:{CHCZ(0,n1,,ns)Z(k)δ1++δs=kδi(n1+δ1n1)(ns+δsns)Z(0,n1+δ1,,ns+δs),1CZ(k)0.:superscript𝜌casestensor-productsuperscript𝐶superscript𝐻superscript𝐶tensor-productsubscript𝑍0subscript𝑛1subscript𝑛𝑠subscript𝑍𝑘subscriptsubscript𝛿1subscript𝛿𝑠𝑘subscript𝛿𝑖binomialsubscript𝑛1subscript𝛿1subscript𝑛1binomialsubscript𝑛𝑠subscript𝛿𝑠subscript𝑛𝑠subscript𝑍0subscript𝑛1subscript𝛿1subscript𝑛𝑠subscript𝛿𝑠tensor-productsubscript1superscript𝐶subscript𝑍𝑘0\rho^{*}:\left\{\begin{array}[]{rcl}C^{\circledast}\otimes H^{\circledast}&\longrightarrow&C^{\circledast}\\ Z_{(0,n_{1},\dots,n_{s})}\otimes Z_{(k)}&\longrightarrow&\displaystyle\sum\limits_{\begin{subarray}{c}\delta_{1}+\dots+\delta_{s}=k\\ \delta_{i}\in\mathbb{N}\end{subarray}}\binom{n_{1}+\delta_{1}}{n_{1}}\dots\binom{n_{s}+\delta_{s}}{n_{s}}Z_{(0,n_{1}+\delta_{1},\dots,n_{s}+\delta_{s})},\\ 1_{C^{\circledast}}\otimes Z_{(k)}&\longrightarrow&0.\end{array}\right.
Démonstration.

On le démontre par calcul direct. ∎

Exemples.
ρ(Z(0,n1,,ns)1H)=superscript𝜌tensor-productsubscript𝑍0subscript𝑛1subscript𝑛𝑠subscript1superscript𝐻absent\displaystyle\rho^{*}(Z_{(0,n_{1},\dots,n_{s})}\otimes 1_{H^{\circledast}})= Z(0,n1,,ns),subscript𝑍0subscript𝑛1subscript𝑛𝑠\displaystyle Z_{(0,n_{1},\dots,n_{s})},
ρ(Z(0,5,23,4)Z(1))=superscript𝜌tensor-productsubscript𝑍0.5.23.4subscript𝑍1absent\displaystyle\rho^{*}(Z_{(0,5,23,4)}\otimes Z_{(1)})= Z(0,6,23,4)+Z(0,5,24,4)+Z(0,5,23,5),subscript𝑍0.6.23.4subscript𝑍0.5.24.4subscript𝑍0.5.23.5\displaystyle Z_{(0,6,23,4)}+Z_{(0,5,24,4)}+Z_{(0,5,23,5)},
ρ(Z(0,5,23,4)Z(2))=superscript𝜌tensor-productsubscript𝑍0.5.23.4subscript𝑍2absent\displaystyle\rho^{*}(Z_{(0,5,23,4)}\otimes Z_{(2)})= Z(0,7,23,4)+Z(0,5,25,4)+Z(0,5,23,6)+Z(0,6,24,4)+Z(0,6,23,5)+Z(0,5,24,5).subscript𝑍0.7.23.4subscript𝑍0.5.25.4subscript𝑍0.5.23.6subscript𝑍0.6.24.4subscript𝑍0.6.23.5subscript𝑍0.5.24.5\displaystyle Z_{(0,7,23,4)}+Z_{(0,5,25,4)}+Z_{(0,5,23,6)}+Z_{(0,6,24,4)}+Z_{(0,6,23,5)}+Z_{(0,5,24,5)}.
Action des caractères de 𝕂[(1)]𝕂delimited-[]1\mathbb{K}[(1)] sur ceux de T(0,n),n𝑇delimited-⟨⟩0𝑛𝑛superscriptT\langle(0,n),n\in\mathbb{N}^{*}\rangle.

Notons Char(H)𝐶𝑎𝑟𝐻Char(H) et Char(C)𝐶𝑎𝑟𝐶Char(C) les caractères de H𝐻H et C𝐶C respectivement. On désigne par 𝕂[[X]]+𝕂subscriptdelimited-[]delimited-[]𝑋\mathbb{K}[[X]]_{+} l’espace vectoriel des séries formelles sans terme constant.

Proposition 29.

Définissons les morphismes:

ωH:{(𝕂,+)(Char(H),+)λ{H𝕂(1)λ,:subscript𝜔𝐻cases𝕂𝐶𝑎𝑟𝐻𝜆cases𝐻𝕂1𝜆\omega_{H}:\left\{\begin{array}[]{rcl}(\mathbb{K},+)&\longrightarrow&(Char(H),+)\\ \lambda&\longrightarrow&\left\{\begin{array}[]{rcl}H&\longrightarrow&\mathbb{K}\\ (1)&\longrightarrow&\lambda,\end{array}\right.\end{array}\right.
ωC:{(𝕂[[X]]+,+)(Char(C),+)n=1anXn{C𝕂(0,s)s!as,:subscript𝜔𝐶cases𝕂subscriptdelimited-[]delimited-[]𝑋𝐶𝑎𝑟𝐶superscriptsubscript𝑛1subscript𝑎𝑛superscript𝑋𝑛cases𝐶𝕂0𝑠𝑠subscript𝑎𝑠\omega_{C}:\left\{\begin{array}[]{rcl}(\mathbb{K}[[X]]_{+},+)&\longrightarrow&(Char(C),+)\\ \sum\limits_{n=1}^{\infty}a_{n}X^{n}&\longrightarrow&\left\{\begin{array}[]{rcl}C&\longrightarrow&\mathbb{K}\\ (0,s)&\longrightarrow&s!a_{s},\end{array}\right.\end{array}\right.

et

ω¯C:{(𝕂[[X]]+,+)(Char(C),+)n=1anXn{C𝕂(0,s)ass!.:subscript¯𝜔𝐶cases𝕂subscriptdelimited-[]delimited-[]𝑋𝐶𝑎𝑟𝐶superscriptsubscript𝑛1subscript𝑎𝑛superscript𝑋𝑛cases𝐶𝕂0𝑠subscript𝑎𝑠𝑠\overline{\omega}_{C}:\left\{\begin{array}[]{rcl}(\mathbb{K}[[X]]_{+},+)&\longrightarrow&(Char(C),+)\\ \sum\limits_{n=1}^{\infty}a_{n}X^{n}&\longrightarrow&\left\{\begin{array}[]{rcl}C&\longrightarrow&\mathbb{K}\\ (0,s)&\longrightarrow&\displaystyle\frac{a_{s}}{s!}.\end{array}\right.\end{array}\right.

Ces trois applications sont des isomorphismes de groupes.

Démonstration.

Direct. ∎

Grâce aux isomorphismes ωHsubscript𝜔𝐻\omega_{H}, ωCsubscript𝜔𝐶\omega_{C} et ω¯Csubscript¯𝜔𝐶\overline{\omega}_{C}, donner une action de Char(H)𝐶𝑎𝑟𝐻Char(H) sur Char(C)𝐶𝑎𝑟𝐶Char(C) revient à donner une action de 𝕂𝕂\mathbb{K} sur 𝕂[[X]]+𝕂subscriptdelimited-[]delimited-[]𝑋\mathbb{K}[[X]]_{+}.

Proposition 30.

Soit ΩΩ\Omega l’application:

Ω:{𝕂×𝕂[[X]]+𝕂[[X]]+(λ,a)s=1ω¯C(n=1[(ωC(a)ωH(λ))ρ]((0,n))Xn)((0,s))Xs:Ωcases𝕂𝕂subscriptdelimited-[]delimited-[]𝑋𝕂subscriptdelimited-[]delimited-[]𝑋𝜆𝑎superscriptsubscript𝑠1subscript¯𝜔𝐶superscriptsubscript𝑛1delimited-[]tensor-productsubscript𝜔𝐶𝑎subscript𝜔𝐻𝜆𝜌0𝑛superscript𝑋𝑛0𝑠superscript𝑋𝑠\Omega:\left\{\begin{array}[]{rcl}\mathbb{K}\times\mathbb{K}[[X]]_{+}&\longrightarrow&\mathbb{K}[[X]]_{+}\\ (\lambda,a)&\longrightarrow&\displaystyle\sum_{s=1}^{\infty}\overline{\omega}_{C}\Bigg{(}\sum\limits_{n=1}^{\infty}[(\omega_{C}(a)\otimes\omega_{H}(\lambda))\circ\rho]((0,n))X^{n}\Bigg{)}((0,s))X^{s}\end{array}\right.

ρ𝜌\rho désigne la coaction ρ:CCH:𝜌𝐶tensor-product𝐶𝐻\rho:C\longrightarrow C\otimes H définie dans le paragraphe précédent. Il s’agit de l’application

Ω:{𝕂×𝕂[[X]]+𝕂[[X]]+(λ,a)aeλX.:Ωcases𝕂𝕂subscriptdelimited-[]delimited-[]𝑋𝕂subscriptdelimited-[]delimited-[]𝑋𝜆𝑎𝑎superscript𝑒𝜆𝑋\Omega:\left\{\begin{array}[]{rcl}\mathbb{K}\times\mathbb{K}[[X]]_{+}&\longrightarrow&\mathbb{K}[[X]]_{+}\\ (\lambda,a)&\longrightarrow&ae^{\lambda X}.\end{array}\right.

Elle définit donc une action de 𝕂𝕂\mathbb{K} sur 𝕂[[X]]+𝕂subscriptdelimited-[]delimited-[]𝑋\mathbb{K}[[X]]_{+} et, par suite, une action de Char(H)𝐶𝑎𝑟𝐻Char(H) sur Char(C)𝐶𝑎𝑟𝐶Char(C).

Démonstration.

Soient λ𝜆\lambda un élément de 𝕂𝕂\mathbb{K}, a𝑎a une série formelle sans terme constant et n𝑛n un entier naturel non nul. Posons b=s=1bsXs=Ω(λ,a)𝑏superscriptsubscript𝑠1subscript𝑏𝑠superscript𝑋𝑠Ω𝜆𝑎b=\sum\limits_{s=1}^{\infty}b_{s}X^{s}=\Omega(\lambda,a). On a alors:

(ωC(a)ωH(λ))ρ((0,n))=k=1n(nk)k!akλnk=n!k=1nakλnk(nk)!.tensor-productsubscript𝜔𝐶𝑎subscript𝜔𝐻𝜆𝜌0𝑛superscriptsubscript𝑘1𝑛binomial𝑛𝑘𝑘subscript𝑎𝑘superscript𝜆𝑛𝑘𝑛superscriptsubscript𝑘1𝑛subscript𝑎𝑘superscript𝜆𝑛𝑘𝑛𝑘(\omega_{C}(a)\otimes\omega_{H}(\lambda))\circ\rho((0,n))=\sum_{k=1}^{n}\binom{n}{k}k!a_{k}\lambda^{n-k}=n!\sum_{k=1}^{n}a_{k}\frac{\lambda^{n-k}}{(n-k)!}.

Or,

(ωC(a)ωH(λ))ρ((0,n))=n!bn.tensor-productsubscript𝜔𝐶𝑎subscript𝜔𝐻𝜆𝜌0𝑛𝑛subscript𝑏𝑛(\omega_{C}(a)\otimes\omega_{H}(\lambda))\circ\rho((0,n))=n!b_{n}.

On obtient donc que bn=aeλX,Xnsubscript𝑏𝑛𝑎superscript𝑒𝜆𝑋superscript𝑋𝑛b_{n}=\langle ae^{\lambda X},X^{n}\rangle. Ainsi b=aeλX𝑏𝑎superscript𝑒𝜆𝑋b=ae^{\lambda X} et l’application ΩΩ\Omega définit une action. ∎

Intéressons-nous maintenant aux éléments primitifs de 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e} et déterminons-en quelques propriétés.

Etude des éléments primitifs de 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}.
Proposition 31.

Soient n𝑛n\in\mathbb{N} avec n2𝑛2n\geq 2, k𝑘k\in\mathbb{N} et u=s=1kμs(βs,0,,βs,ps)𝑢superscriptsubscript𝑠1𝑘subscript𝜇𝑠subscript𝛽𝑠.0subscript𝛽𝑠subscript𝑝𝑠u=\sum\limits_{s=1}^{k}\mu_{s}(\beta_{s,0},\dots,\beta_{s,p_{s}}) un élément primitif de (𝒞e)nsubscriptsubscript𝒞𝑒𝑛(\mathcal{C}_{e})_{n}. Supposons qu’il existe un entier s{1,,k}𝑠1𝑘s\in\{1,\dots,k\} tel que (βs,00 et ps1)subscript𝛽𝑠.00 et subscript𝑝𝑠1(\beta_{s,0}\neq 0\text{ et }p_{s}\geq 1) ou (βs,02 et ps=0)subscript𝛽𝑠.02 et subscript𝑝𝑠0(\beta_{s,0}\geq 2\text{ et }p_{s}=0). On a alors: μs=0subscript𝜇𝑠0\mu_{s}=0.

Démonstration.

Soient n𝑛n\in\mathbb{N} avec n2𝑛2n\geq 2, k𝑘k\in\mathbb{N} et u=s=1kμs(βs,0,,βs,ps)𝑢superscriptsubscript𝑠1𝑘subscript𝜇𝑠subscript𝛽𝑠.0subscript𝛽𝑠subscript𝑝𝑠u=\sum\limits_{s=1}^{k}\mu_{s}(\beta_{s,0},\dots,\beta_{s,p_{s}}) un élément de Prim(𝒞e)n{\operatorname{Prim}(\mathcal{C}_{e})}_{n}.

Cas βs,00 et ps1subscript𝛽𝑠.00 et subscript𝑝𝑠1\beta_{s,0}\neq 0\text{ et }p_{s}\geq 1.

Le coefficient cssubscript𝑐𝑠c_{s} de (1)(βs,01,βs,1,,βs,ps)tensor-product1subscript𝛽𝑠.01subscript𝛽𝑠.1subscript𝛽𝑠subscript𝑝𝑠(1)\otimes(\beta_{s,0}-1,\beta_{s,1},\dots,\beta_{s,p_{s}}) dans Δ(u)Δ𝑢\Delta(u) est donc nul. Or cs=βs,0μssubscript𝑐𝑠subscript𝛽𝑠.0subscript𝜇𝑠c_{s}=\beta_{s,0}\mu_{s}. Donc μs=0subscript𝜇𝑠0\mu_{s}=0.

Cas βs,02 et ps=0subscript𝛽𝑠.02 et subscript𝑝𝑠0\beta_{s,0}\geq 2\text{ et }p_{s}=0.

Le coefficient cssubscript𝑐𝑠c_{s} de (1)(βs,01)tensor-product1subscript𝛽𝑠.01(1)\otimes(\beta_{s,0}-1) dans Δ(u)Δ𝑢\Delta(u) est donc nul. Or cs=βs,0μssubscript𝑐𝑠subscript𝛽𝑠.0subscript𝜇𝑠c_{s}=\beta_{s,0}\mu_{s}. Donc μs=0subscript𝜇𝑠0\mu_{s}=0.

Pour obtenir des informations supplémentaires sur Prim(𝒞e)𝑃𝑟𝑖𝑚subscript𝒞𝑒Prim(\mathcal{C}_{e}), regardons, pour la proposition suivante, 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e} sous sa version 𝐖𝐌𝐚𝐭/𝒥𝐖𝐌𝐚𝐭𝒥\mathbf{WMat}/\mathcal{J}. Dans 𝐖𝐌𝐚𝐭/𝒥𝐖𝐌𝐚𝐭𝒥\mathbf{WMat}/\mathcal{J}, on identifie les classes avec les mots tassés x0x0α0 foisxkxkαk foissubscriptsubscript𝑥0subscript𝑥0subscript𝛼0 foissubscriptsubscript𝑥𝑘subscript𝑥𝑘subscript𝛼𝑘 fois\underbrace{x_{0}\dots x_{0}}_{\alpha_{0}\text{ fois}}\dots\underbrace{x_{k}\dots x_{k}}_{\alpha_{k}\text{ fois}} (k,α0𝑘subscript𝛼0k,\alpha_{0}\in\mathbb{N}, α1,,αksubscript𝛼1subscript𝛼𝑘superscript\alpha_{1},\dots,\alpha_{k}\in\mathbb{N}^{*}).

Proposition 32.

Soient k𝑘superscriptk\in\mathbb{N}^{*} et u=s=1kμsx1x1βs,1 foisxpsxpsβs,ps fois𝑢superscriptsubscript𝑠1𝑘subscript𝜇𝑠subscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛽𝑠.1 foissubscriptsubscript𝑥subscript𝑝𝑠subscript𝑥subscript𝑝𝑠subscript𝛽𝑠subscript𝑝𝑠 foisu=\sum\limits_{s=1}^{k}\mu_{s}\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\beta_{s,1}\text{ fois}}\dots\underbrace{x_{p_{s}}\dots x_{p_{s}}}_{\beta_{s,p_{s}}\text{ fois}} un élément de 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}.

uPrim(𝐖𝐌𝐚𝐭/𝒥)uPrim(𝐈𝐒𝐏𝐖).𝑢𝑃𝑟𝑖𝑚𝐖𝐌𝐚𝐭𝒥𝑢𝑃𝑟𝑖𝑚𝐈𝐒𝐏𝐖u\in Prim(\mathbf{WMat}/\mathcal{J})\Rightarrow u\in Prim(\mathbf{ISPW}).
Démonstration.

Dans la démonstration, les coproduits de 𝐖𝐌𝐚𝐭/𝒥𝐖𝐌𝐚𝐭𝒥\mathbf{WMat}/\mathcal{J} et 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW} seront notés Δ𝐖𝐌𝐚𝐭/𝒥subscriptΔ𝐖𝐌𝐚𝐭𝒥\Delta_{\mathbf{WMat}/\mathcal{J}} et Δ𝐈𝐒𝐏𝐖subscriptΔ𝐈𝐒𝐏𝐖\Delta_{\mathbf{ISPW}} respectivement. Soient k𝑘superscriptk\in\mathbb{N}^{*} et u=s=1kμsx1x1βs,1 foisxpsxpsβs,ps fois𝑢superscriptsubscript𝑠1𝑘subscript𝜇𝑠subscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛽𝑠.1 foissubscriptsubscript𝑥subscript𝑝𝑠subscript𝑥subscript𝑝𝑠subscript𝛽𝑠subscript𝑝𝑠 foisu=\sum\limits_{s=1}^{k}\mu_{s}\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\beta_{s,1}\text{ fois}}\dots\underbrace{x_{p_{s}}\dots x_{p_{s}}}_{\beta_{s,p_{s}}\text{ fois}} un élément de 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}. Supposons que u𝑢u soit primitif dans 𝐖𝐌𝐚𝐭/𝒥𝐖𝐌𝐚𝐭𝒥\mathbf{WMat}/\mathcal{J}. Alors, pour tout s{1,,k}𝑠1𝑘s\in\{1,\dots,k\} et tout k𝑘k-uplet (ϵ1,,ϵk)({0,1})k{(0,,0),(1,,1)}subscriptitalic-ϵ1subscriptitalic-ϵ𝑘superscript0.1𝑘0.01.1(\epsilon_{1},\dots,\epsilon_{k})\in(\{0,1\})^{k}\setminus\{(0,\dots,0),(1,\dots,1)\}, le coefficient du tenseur

(x1x1βs,1 fois)ϵ1(x1x1βs,ps fois)ϵps(x1x1βs,1 fois)1ϵ1(x1x1βs,ps fois)1ϵpstensor-productsuperscriptsubscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛽𝑠.1 foissubscriptitalic-ϵ1superscriptsubscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛽𝑠subscript𝑝𝑠 foissubscriptitalic-ϵsubscript𝑝𝑠superscriptsubscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛽𝑠.1 fois1subscriptitalic-ϵ1superscriptsubscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛽𝑠subscript𝑝𝑠 fois1subscriptitalic-ϵsubscript𝑝𝑠(\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\beta_{s,1}\text{ fois}})^{\epsilon_{1}}\ast\dots\ast(\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\beta_{s,p_{s}}\text{ fois}})^{\epsilon_{p_{s}}}\otimes(\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\beta_{s,1}\text{ fois}})^{1-\epsilon_{1}}\ast\dots\ast(\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\beta_{s,p_{s}}\text{ fois}})^{1-\epsilon_{p_{s}}}

dans Δ𝐖𝐌𝐚𝐭/𝒥(w)subscriptΔ𝐖𝐌𝐚𝐭𝒥𝑤\Delta_{\mathbf{WMat}/\mathcal{J}}(w) est nul. Or, dans 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}, le coproduit de u𝑢u est égal à :

Δ𝐈𝐒𝐏𝐖(u)=s=1kl=0ps1i1<<ilpsμsx1x1βs,i1 foisxlxls,βil foisx1x1βs,u1 foisxpslxpslβs,upsl foissubscriptΔ𝐈𝐒𝐏𝐖𝑢superscriptsubscript𝑠1𝑘superscriptsubscript𝑙0subscript𝑝𝑠subscript1subscript𝑖1subscript𝑖𝑙subscript𝑝𝑠tensor-productsubscript𝜇𝑠subscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛽𝑠subscript𝑖1 foissubscriptsubscript𝑥𝑙subscript𝑥𝑙𝑠subscript𝛽subscript𝑖𝑙 foissubscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝛽𝑠subscript𝑢1 foissubscriptsubscript𝑥subscript𝑝𝑠𝑙subscript𝑥subscript𝑝𝑠𝑙subscript𝛽𝑠subscript𝑢subscript𝑝𝑠𝑙 fois\Delta_{\mathbf{ISPW}}(u)=\sum_{s=1}^{k}\sum_{l=0}^{p_{s}}\sum_{1\leq i_{1}<\dots<i_{l}\leq p_{s}}\mu_{s}\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\beta_{s,i_{1}}\text{ fois}}\dots\underbrace{x_{l}\dots x_{l}}_{s,\beta_{i_{l}}\text{ fois}}\otimes\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{\beta_{s,u_{1}}\text{ fois}}\dots\underbrace{x_{p_{s}-l}\dots x_{p_{s}-l}}_{\beta_{s,u_{p_{s}-l}}\text{ fois}}

{u1<<upsl}=1,ps{i1,,il}subscript𝑢1subscript𝑢subscript𝑝𝑠𝑙1subscript𝑝𝑠subscript𝑖1subscript𝑖𝑙\{u_{1}<\dots<u_{p_{s}-l}\}=\llbracket 1,p_{s}\rrbracket\setminus\{i_{1},\dots,i_{l}\}. u𝑢u est donc primitif dans 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}. ∎

Exemple.

Considérons l’élément u=(0,1,1,2)2(0,1,2,1)+(0,2,1,1)𝑢0.1.1.220.1.2.10.2.1.1u=(0,1,1,2)-2(0,1,2,1)+(0,2,1,1). Il est primitif dans 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}. Dans 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}, u𝑢u correspond à l’élément w=x1x2x3x32x1x2x2x3+x1x1x2x3𝑤subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥32subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥2subscript𝑥3subscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑥2subscript𝑥3w=x_{1}x_{2}x_{3}x_{3}-2x_{1}x_{2}x_{2}x_{3}+x_{1}x_{1}x_{2}x_{3}. D’après la proposition 14, w𝑤w est bien primitif dans 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}.

L’objectif maintenant est donc d’étudier la réciproque de la proposition précédente. Elle s’avère être fausse. En effet, si l’on considère les éléments primitifs de 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW} établis dans les propositions 14 et 15, seule une sous-famille particulière permet d’obtenir des éléments primitifs dans 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}. Pour le démontrer, définissons les éléments de 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e} induits par les propositions 14 et 15.

Définition 33.

Soient n𝑛superscriptn\in\mathbb{N}^{*}, (α1,,αn)()nsubscript𝛼1subscript𝛼𝑛superscriptsuperscript𝑛(\alpha_{1},\dots,\alpha_{n})\in(\mathbb{N}^{*})^{n} et (β1,,βn)()nsubscript𝛽1subscript𝛽𝑛superscriptsuperscript𝑛(\beta_{1},\dots,\beta_{n})\in(\mathbb{N}^{*})^{n} un n𝑛n-uplet d’entiers deux à deux distincts. On note ρ=α2++αn𝜌subscript𝛼2subscript𝛼𝑛\rho=\alpha_{2}+\dots+\alpha_{n} et θ=α1++αn𝜃subscript𝛼1subscript𝛼𝑛\theta=\alpha_{1}+\dots+\alpha_{n}. On appelle γ𝛾\gamma le θ𝜃\theta-uplet γ=(β1,,β1α1 fois,,βn,,βnαn fois)𝛾subscriptsubscript𝛽1subscript𝛽1subscript𝛼1 foissubscriptsubscript𝛽𝑛subscript𝛽𝑛subscript𝛼𝑛 fois\gamma=(\underbrace{\beta_{1},\dots,\beta_{1}}_{\alpha_{1}\text{ fois}},\dots,\underbrace{\beta_{n},\dots,\beta_{n}}_{\alpha_{n}\text{ fois}}).

On note ΓγsubscriptΓ𝛾\Gamma_{\gamma} et ΓΛγsubscriptΓsubscriptΛ𝛾\Gamma_{\Lambda_{\gamma}} les éléments de 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e} définis par:

Γγ=1α2!αn!σ𝔖ρk=1α1(1)k1(α11k1)s=0ρ(1)s(ρs)uγ,σ~k,ssubscriptΓ𝛾1subscript𝛼2subscript𝛼𝑛subscript𝜎subscript𝔖𝜌superscriptsubscript𝑘1subscript𝛼1superscript1𝑘1binomialsubscript𝛼11𝑘1superscriptsubscript𝑠0𝜌superscript1𝑠binomial𝜌𝑠subscript𝑢𝛾subscript~𝜎𝑘𝑠\Gamma_{\gamma}=\frac{1}{\alpha_{2}!\dots\alpha_{n}!}\sum_{\sigma\in\mathfrak{S}_{\rho}}\sum_{k=1}^{\alpha_{1}}(-1)^{k-1}\binom{\alpha_{1}-1}{k-1}\sum_{s=0}^{\rho}(-1)^{s}\binom{\rho}{s}u_{\gamma,\tilde{\sigma}_{k,s}}

σ~1,0=subscript~𝜎1.0absent\displaystyle\tilde{\sigma}_{1,0}= (1α1α1+1θ1α1σ(1)+α1σ(ρ)+α1)𝔖θ,matrix1subscript𝛼1subscript𝛼11𝜃1subscript𝛼1𝜎1subscript𝛼1𝜎𝜌subscript𝛼1subscript𝔖𝜃\displaystyle\begin{pmatrix}1&\dots&\alpha_{1}&\alpha_{1}+1&\dots&\theta\\ 1&\dots&\alpha_{1}&\sigma(1)+\alpha_{1}&\dots&\sigma(\rho)+\alpha_{1}\end{pmatrix}\in\mathfrak{S}_{\theta},
σ~k,0=subscript~𝜎𝑘.0absent\displaystyle\tilde{\sigma}_{k,0}= (1α1k+1α1k+2θk+1θk+2θ1α1k+1σ(1)+α1σ(ρ)+α1α1k+2α1)𝔖θ,matrix1subscript𝛼1𝑘1subscript𝛼1𝑘2𝜃𝑘1𝜃𝑘2𝜃1subscript𝛼1𝑘1𝜎1subscript𝛼1𝜎𝜌subscript𝛼1subscript𝛼1𝑘2subscript𝛼1subscript𝔖𝜃\displaystyle\begin{pmatrix}1&\dots&\alpha_{1}-k+1&\alpha_{1}-k+2&\dots&\theta-k+1&\theta-k+2&\dots&\theta\\ 1&\dots&\alpha_{1}-k+1&\sigma(1)+\alpha_{1}&\dots&\sigma(\rho)+\alpha_{1}&\alpha_{1}-k+2&\dots&\alpha_{1}\end{pmatrix}\in\mathfrak{S}_{\theta},
τk,s=subscript𝜏𝑘𝑠absent\displaystyle\tau_{k,s}= (α1k+sα1k+s+1)𝔖θ pour 1kα1 et 1sρ,matrixsubscript𝛼1𝑘𝑠subscript𝛼1𝑘𝑠1subscript𝔖𝜃 pour 1𝑘subscript𝛼1 et 1𝑠𝜌\displaystyle\begin{pmatrix}\alpha_{1}-k+s&\alpha_{1}-k+s+1\end{pmatrix}\in\mathfrak{S}_{\theta}\text{ pour }1\leq k\leq\alpha_{1}\text{ et }1\leq s\leq\rho,
σ~k,s=subscript~𝜎𝑘𝑠absent\displaystyle\tilde{\sigma}_{k,s}= σ~k,s1τk,s𝔖θ pour 1kα1 et 1sρ,subscript~𝜎𝑘𝑠1subscript𝜏𝑘𝑠subscript𝔖𝜃 pour 1𝑘subscript𝛼1 et 1𝑠𝜌\displaystyle\tilde{\sigma}_{k,s-1}\circ\tau_{k,s}\in\mathfrak{S}_{\theta}\text{ pour }1\leq k\leq\alpha_{1}\text{ et }1\leq s\leq\rho,
uγ,σ~k,s=subscript𝑢𝛾subscript~𝜎𝑘𝑠absent\displaystyle u_{\gamma,\tilde{\sigma}_{k,s}}= (0,γσ~k,s(1),,γσ~k,s(θ)),0subscript𝛾subscript~𝜎𝑘𝑠1subscript𝛾subscript~𝜎𝑘𝑠𝜃\displaystyle(0,\gamma_{\tilde{\sigma}_{k,s}(1)},\dots,\gamma_{\tilde{\sigma}_{k,s}(\theta)}),

et

ΓΛγ=1α1!αn!σ𝔖θi=1α1(1)σ1(i)1(θ1σ1(i)1)(0,γσ(1),,γσ(θ)).subscriptΓsubscriptΛ𝛾1subscript𝛼1subscript𝛼𝑛subscript𝜎subscript𝔖𝜃superscriptsubscript𝑖1subscript𝛼1superscript1superscript𝜎1𝑖1binomial𝜃1superscript𝜎1𝑖10subscript𝛾𝜎1subscript𝛾𝜎𝜃\Gamma_{\Lambda_{\gamma}}=\frac{1}{\alpha_{1}!\dots\alpha_{n}!}\sum_{\sigma\in\mathfrak{S}_{\theta}}\sum_{i=1}^{\alpha_{1}}(-1)^{\sigma^{-1}(i)-1}\binom{\theta-1}{\sigma^{-1}(i)-1}(0,\gamma_{\sigma(1)},\dots,\gamma_{\sigma(\theta)}).

Pour énoncer la proposition suivante introduisons une nouvelle notation. Soient κ𝜅\kappa un entier non nul et γ=(0,γ1,,γκ)𝛾0subscript𝛾1subscript𝛾𝜅\gamma=(0,\gamma_{1},\dots,\gamma_{\kappa}) une composition étendue. On définit l’ensemble d’éléments distincts Lγsubscript𝐿𝛾L_{\gamma} par:

Lγ={(0,γσ(1),,γσ(κ)),σ𝔖κ}.subscript𝐿𝛾0subscript𝛾𝜎1subscript𝛾𝜎𝜅𝜎subscript𝔖𝜅L_{\gamma}=\big{\{}(0,\gamma_{\sigma(1)},\dots,\gamma_{\sigma(\kappa)}),\sigma\in\mathfrak{S}_{\kappa}\big{\}}.
Proposition 34.

Soient k𝑘k un entier naturel non nul, (α1,,αk)subscript𝛼1subscript𝛼𝑘(\alpha_{1},\dots,\alpha_{k}) et (β1<<βk)subscript𝛽1subscript𝛽𝑘(\beta_{1}<\dots<\beta_{k}) deux k𝑘k-uplets d’entiers naturels non nuls, β=(0,β1,,β1α1 fois,,βk,,βkαk fois)𝛽0subscriptsubscript𝛽1subscript𝛽1subscript𝛼1 foissubscriptsubscript𝛽𝑘subscript𝛽𝑘subscript𝛼𝑘 fois\beta=(0,\underbrace{\beta_{1},\dots,\beta_{1}}_{\alpha_{1}\text{ fois}},\dots,\underbrace{\beta_{k},\dots,\beta_{k}}_{\alpha_{k}\text{ fois}}) une composition étendue et u=ωLβμωω𝑢subscript𝜔subscript𝐿𝛽subscript𝜇𝜔𝜔u=\sum\limits_{\omega\in L_{\beta}}\mu_{\omega}\omega un élément de 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}. Supposons que u𝑢u soit un élément de Prim(𝒞e)𝑃𝑟𝑖𝑚subscript𝒞𝑒Prim(\mathcal{C}_{e}). Posons β0=0subscript𝛽00\beta_{0}=0. S’il existe un entier i1,k𝑖1𝑘i\in\llbracket 1,k\rrbracket vérifiant βiβi1+2subscript𝛽𝑖subscript𝛽𝑖12\beta_{i}\geq\beta_{i-1}+2, alors, l’élément u𝑢u est nul.

Démonstration.

Soient k𝑘superscriptk\in\mathbb{N}^{*}, (α1,,αk)()ksubscript𝛼1subscript𝛼𝑘superscriptsuperscript𝑘(\alpha_{1},\dots,\alpha_{k})\in(\mathbb{N}^{*})^{k}, β=(0,β1,,β1α1 fois<<βk,,βkαk fois)𝛽0subscriptsubscript𝛽1subscript𝛽1subscript𝛼1 foissubscriptsubscript𝛽𝑘subscript𝛽𝑘subscript𝛼𝑘 fois\beta=(0,\underbrace{\beta_{1},\dots,\beta_{1}}_{\alpha_{1}\text{ fois}}<\dots<\underbrace{\beta_{k},\dots,\beta_{k}}_{\alpha_{k}\text{ fois}}) et u=ωLβμωω𝑢subscript𝜔subscript𝐿𝛽subscript𝜇𝜔𝜔u=\sum\limits_{\omega\in L_{\beta}}\mu_{\omega}\omega des éléments de 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}. Posons β0=0subscript𝛽00\beta_{0}=0. Supposons que u𝑢u soit primitif et qu’il existe i1,k𝑖1𝑘i\in\llbracket 1,k\rrbracket tel que βiβi1+2subscript𝛽𝑖subscript𝛽𝑖12\beta_{i}\geq\beta_{i-1}+2. Ecrivons β𝛽\beta sous la forme β=(0,γ1,,γα1++αk)𝛽0subscript𝛾1subscript𝛾subscript𝛼1subscript𝛼𝑘\beta=(0,\gamma_{1},\dots,\gamma_{\alpha_{1}+\dots+\alpha_{k}}) avec γj=βlsubscript𝛾𝑗subscript𝛽𝑙\gamma_{j}=\beta_{l}l𝑙l est l’unique entier tel que j{(α1++αl1+1),,(α1++αl)}𝑗subscript𝛼1subscript𝛼𝑙11subscript𝛼1subscript𝛼𝑙j\in\{(\alpha_{1}+\dots+\alpha_{l-1}+1),\dots,(\alpha_{1}+\dots+\alpha_{l})\}. Posons M=max{l{1,,(α1++αk)},γl=βi}𝑀𝑙1subscript𝛼1subscript𝛼𝑘subscript𝛾𝑙subscript𝛽𝑖M=\max\big{\{}l\in\{1,\dots,(\alpha_{1}+\dots+\alpha_{k})\},\gamma_{l}=\beta_{i}\big{\}}.

Soit ωLβ𝜔subscript𝐿𝛽\omega\in L_{\beta}. Il existe σ𝔖α1++αk𝜎subscript𝔖subscript𝛼1subscript𝛼𝑘\sigma\in\mathfrak{S}_{\alpha_{1}+\dots+\alpha_{k}} tel que ω=(0,γσ(1),,γσ(α1++αk))𝜔0subscript𝛾𝜎1subscript𝛾𝜎subscript𝛼1subscript𝛼𝑘\omega=(0,\gamma_{\sigma(1)},\dots,\gamma_{\sigma(\alpha_{1}+\dots+\alpha_{k})}). Comme u𝑢u est primitif, le coefficient cωsubscript𝑐𝜔c_{\omega} de (0,γσ(1),,γM1,,γσ(α1++αk))(1)tensor-product0subscript𝛾𝜎1subscript𝛾𝑀1subscript𝛾𝜎subscript𝛼1subscript𝛼𝑘1(0,\gamma_{\sigma(1)},\dots,\gamma_{M}-1,\dots,\gamma_{\sigma(\alpha_{1}+\dots+\alpha_{k})})\otimes(1) dans Δ(u)Δ𝑢\Delta(u) est nul. Or cω=βiμωsubscript𝑐𝜔subscript𝛽𝑖subscript𝜇𝜔c_{\omega}=\beta_{i}\mu_{\omega}. Donc μω=0subscript𝜇𝜔0\mu_{\omega}=0. Comme ceci est vrai pour tout ωLβ𝜔subscript𝐿𝛽\omega\in L_{\beta}, on obtient que u=0𝑢0u=0. ∎

Proposition 35.

Soit n𝑛n un entier naturel non nul, (α1,,αn)subscript𝛼1subscript𝛼𝑛(\alpha_{1},\dots,\alpha_{n}) un n𝑛n-uplet d’entiers naturels non nuls et (β1,,βn)subscript𝛽1subscript𝛽𝑛(\beta_{1},\dots,\beta_{n}) un n𝑛n-uplet d’entiers naturels non nuls deux à deux distincts. On pose θ=i=1nαi𝜃superscriptsubscript𝑖1𝑛subscript𝛼𝑖\theta=\displaystyle\sum_{i=1}^{n}\alpha_{i} et on appelle γ𝛾\gamma le θ𝜃\theta-uplet défini par γ=(γ1,,γθ)=(β1,,β1α1 fois,,βn,,βnαn fois)𝛾subscript𝛾1subscript𝛾𝜃subscriptsubscript𝛽1subscript𝛽1subscript𝛼1 foissubscriptsubscript𝛽𝑛subscript𝛽𝑛subscript𝛼𝑛 fois\gamma=(\gamma_{1},\dots,\gamma_{\theta})=(\underbrace{\beta_{1},\dots,\beta_{1}}_{\alpha_{1}\text{ fois}},\dots,\underbrace{\beta_{n},\dots,\beta_{n}}_{\alpha_{n}\text{ fois}}).

  1. 1.

    Si n3𝑛3n\geq 3 alors les éléments ΓγsubscriptΓ𝛾\Gamma_{\gamma} et ΓΛγsubscriptΓsubscriptΛ𝛾\Gamma_{\Lambda_{\gamma}} ne sont pas des éléments primitifs de 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}.

  2. 2.

    Si n=2𝑛2n=2 et (β1,β2){(1,2),(2,1)}subscript𝛽1subscript𝛽21.22.1(\beta_{1},\beta_{2})\notin\left\{(1,2),(2,1)\right\} alors les éléments ΓγsubscriptΓ𝛾\Gamma_{\gamma} et ΓΛγsubscriptΓsubscriptΛ𝛾\Gamma_{\Lambda_{\gamma}} ne sont pas des éléments primitifs de 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}.

  3. 3.

    On suppose n=2𝑛2n=2. Si ((β1,β2)=(1,2) et α22)subscript𝛽1subscript𝛽21.2 et subscript𝛼22\big{(}(\beta_{1},\beta_{2})=(1,2)\text{ et }\alpha_{2}\geq 2\big{)} ou ((β1,β2)=(2,1) et α12)subscript𝛽1subscript𝛽22.1 et subscript𝛼12\big{(}(\beta_{1},\beta_{2})=(2,1)\text{ et }\alpha_{1}\geq 2\big{)} alors les éléments ΓγsubscriptΓ𝛾\Gamma_{\gamma} et ΓΛγsubscriptΓsubscriptΛ𝛾\Gamma_{\Lambda_{\gamma}} ne sont pas des éléments primitifs de 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}.

Démonstration.

Le point 2 est une conséquence directe de la proposition 34. Pour le point 1, s’il n’existe aucune permutation ς𝔖n𝜍subscript𝔖𝑛\varsigma\in\mathfrak{S}_{n} telle que (β1,,βn)=(ς(1),,ς(n))subscript𝛽1subscript𝛽𝑛𝜍1𝜍𝑛(\beta_{1},\dots,\beta_{n})=(\varsigma(1),\dots,\varsigma(n)), il s’agit alors d’une conséquence directe de la proposition 34. Si, au contraire, il existe une permutation ς𝔖n𝜍subscript𝔖𝑛\varsigma\in\mathfrak{S}_{n} telle que (β1,,βn)=(ς(1),,ς(n))subscript𝛽1subscript𝛽𝑛𝜍1𝜍𝑛(\beta_{1},\dots,\beta_{n})=(\varsigma(1),\dots,\varsigma(n)), le point 1 peut se montrer de la même façon que le point 3 i.e. en explicitant des tenseurs particuliers de 𝒞e𝒞etensor-productsubscript𝒞𝑒subscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}\otimes\mathcal{C}_{e} dont la multiplicité est non nulle dans Δ(Γγ)ΔsubscriptΓ𝛾\Delta(\Gamma_{\gamma}) (respectivement Δ(ΓΛγ)ΔsubscriptΓsubscriptΛ𝛾\Delta(\Gamma_{\Lambda_{\gamma}})). ∎

Contre-exemples.

Les éléments suivants ne sont pas primitifs dans 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}.

Γ(1,3,5)subscriptΓ1.3.5\displaystyle\Gamma_{(1,3,5)} =(0,1,3,5)2(0,3,1,5)+(0,3,5,1)+(0,1,5,3)2(0,5,1,3)+(0,5,3,1),absent0.1.3.520.3.1.50.3.5.10.1.5.320.5.1.30.5.3.1\displaystyle=(0,1,3,5)-2(0,3,1,5)+(0,3,5,1)+(0,1,5,3)-2(0,5,1,3)+(0,5,3,1),
Γ(1,1,2,3)subscriptΓ1.1.2.3\displaystyle\Gamma_{(1,1,2,3)} =(0,1,1,2,3)2(0,1,2,1,3)+2(0,2,1,3,1)(0,2,3,1,1)absent0.1.1.2.320.1.2.1.320.2.1.3.10.2.3.1.1\displaystyle=(0,1,1,2,3)-2(0,1,2,1,3)+2(0,2,1,3,1)-(0,2,3,1,1)
+(0,1,1,3,2)2(0,1,3,1,2)+2(0,3,1,2,1)(0,3,2,1,1),0.1.1.3.220.1.3.1.220.3.1.2.10.3.2.1.1\displaystyle+(0,1,1,3,2)-2(0,1,3,1,2)+2(0,3,1,2,1)-(0,3,2,1,1),
ΓΛ(1,1,1,2,2)subscriptΓsubscriptΛ1.1.1.2.2\displaystyle\Gamma_{\Lambda_{(1,1,1,2,2)}} =3(0,1,1,1,2,2)7(0,1,1,2,1,2)+3(0,1,2,1,1,2)2(0,2,1,1,1,2)absent30.1.1.1.2.270.1.1.2.1.230.1.2.1.1.220.2.1.1.1.2\displaystyle=3(0,1,1,1,2,2)-7(0,1,1,2,1,2)+3(0,1,2,1,1,2)-2(0,2,1,1,1,2)
2(0,1,1,2,2,1)+8(0,1,2,1,2,1)+3(0,2,1,1,2,1)2(0,1,2,2,1,1)20.1.1.2.2.180.1.2.1.2.130.2.1.1.2.120.1.2.2.1.1\displaystyle-2(0,1,1,2,2,1)+8(0,1,2,1,2,1)+3(0,2,1,1,2,1)-2(0,1,2,2,1,1)
7(0,2,1,2,1,1)+3(0,2,2,1,1,1).70.2.1.2.1.130.2.2.1.1.1\displaystyle-7(0,2,1,2,1,1)+3(0,2,2,1,1,1).
Proposition 36.

Soit n𝑛superscriptn\in\mathbb{N}^{*}. Considérons l’élément

Γ(2,1,,1)=k=0n(1)k(nk)(0,1,,1k fois,2,1,,1nk fois).subscriptΓ2.1.1superscriptsubscript𝑘0𝑛superscript1𝑘binomial𝑛𝑘0subscript1.1𝑘 fois.2subscript1.1𝑛𝑘 fois\Gamma_{(2,1,\dots,1)}=\sum_{k=0}^{n}(-1)^{k}\binom{n}{k}(0,\underbrace{1,\dots,1}_{k\text{ fois}},2,\underbrace{1,\dots,1}_{n-k\text{ fois}}).

La famille (Γ(2,1,,1)()n+1)nsubscriptsubscriptΓ2.1.1superscript𝑛1𝑛superscript(\Gamma_{(2,1,\dots,1)\in(\mathbb{N})^{n+1}})_{n\in\mathbb{N}^{*}} est une famille d’éléments primitifs de 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}.

Démonstration.

Soit n𝑛superscriptn\in\mathbb{N}^{*}. Les seuls tenseurs pouvant potentiellement intervenir dans le coproduit réduit de Γ(2,1,,1)subscriptΓ2.1.1\Gamma_{(2,1,\dots,1)} sont ceux du type

(0,1,,1s fois)(0,1,,1u fois,2,1,,1v fois)tensor-product0subscript1.1𝑠 fois0subscript1.1𝑢 fois.2subscript1.1𝑣 fois\displaystyle(0,\underbrace{1,\dots,1}_{s\text{ fois}})\otimes(0,\underbrace{1,\dots,1}_{u\text{ fois}},2,\underbrace{1,\dots,1}_{v\text{ fois}}) avec (s,u,v)×()2 et s+u+v=n,avec 𝑠𝑢𝑣superscriptsuperscript2 et 𝑠𝑢𝑣𝑛\displaystyle\text{ avec }(s,u,v)\in\mathbb{N}^{*}\times(\mathbb{N})^{2}\text{ et }s+u+v=n,
(0,1,,1u fois,2,1,,1v fois)(0,1,,1s fois)tensor-product0subscript1.1𝑢 fois.2subscript1.1𝑣 fois0subscript1.1𝑠 fois\displaystyle(0,\underbrace{1,\dots,1}_{u\text{ fois}},2,\underbrace{1,\dots,1}_{v\text{ fois}})\otimes(0,\underbrace{1,\dots,1}_{s\text{ fois}}) avec (s,u,v)×()2 et s+u+v=n,avec 𝑠𝑢𝑣superscriptsuperscript2 et 𝑠𝑢𝑣𝑛\displaystyle\text{ avec }(s,u,v)\in\mathbb{N}^{*}\times(\mathbb{N})^{2}\text{ et }s+u+v=n,
(0,1,,1s fois)(1,1,,1n+1s fois)tensor-product0subscript1.1𝑠 fois1subscript1.1𝑛1𝑠 fois\displaystyle(0,\underbrace{1,\dots,1}_{s\text{ fois}})\otimes(1,\underbrace{1,\dots,1}_{n+1-s\text{ fois}}) avec 1sn+1.avec 1𝑠𝑛1\displaystyle\text{ avec }1\leq s\leq n+1.

D’après les propositions 32 (page 32) et 14 (page 14), on sait que les coefficients des tenseurs (0,1,,1s fois)(0,1,,1u fois,2,1,,1v fois) et (0,1,,1u fois,2,1,,1v fois)(0,1,,1s fois)tensor-producttensor-product0subscript1.1𝑠 fois0subscript1.1𝑢 fois.2subscript1.1𝑣 fois et 0subscript1.1𝑢 fois.2subscript1.1𝑣 fois0subscript1.1𝑠 fois(0,\underbrace{1,\dots,1}_{s\text{ fois}})\otimes(0,\underbrace{1,\dots,1}_{u\text{ fois}},2,\underbrace{1,\dots,1}_{v\text{ fois}})\text{ et }(0,\underbrace{1,\dots,1}_{u\text{ fois}},2,\underbrace{1,\dots,1}_{v\text{ fois}})\otimes(0,\underbrace{1,\dots,1}_{s\text{ fois}}) sont nuls. Il ne reste donc qu’à déterminer le coefficient cssubscript𝑐𝑠c_{s} du tenseur ts=(0,1,,1s fois)(1,1,,1n+1s fois)subscript𝑡𝑠tensor-product0subscript1.1𝑠 fois1subscript1.1𝑛1𝑠 foist_{s}=(0,\underbrace{1,\dots,1}_{s\text{ fois}})\otimes(1,\underbrace{1,\dots,1}_{n+1-s\text{ fois}}) pour tout entier s𝑠s de 1,n+11𝑛1\llbracket 1,n+1\rrbracket. Soient k0,n𝑘0𝑛k\in\llbracket 0,n\rrbracket, u0,s𝑢0𝑠u\in\llbracket 0,s\rrbracket. On s’intéresse à l’élément ωk=(0,1,,1k fois,2,1,,1nk fois)subscript𝜔𝑘0subscript1.1𝑘 fois.2subscript1.1𝑛𝑘 fois\omega_{k}=(0,\underbrace{1,\dots,1}_{k\text{ fois}},2,\underbrace{1,\dots,1}_{n-k\text{ fois}}). Il est possible, à partir de cet élément, d’obtenir le tenseur tssubscript𝑡𝑠t_{s}. Il suffit d’extraire, dans ωksubscript𝜔𝑘\omega_{k}, un nombre u𝑢u de positions à gauche de la k+1𝑘1k+1-ième et s1u𝑠1𝑢s-1-u positions à droite. Cela ajoute des conditions supplémentaires sur u𝑢u, à savoir s+kn1uk𝑠𝑘𝑛1𝑢𝑘s+k-n-1\leq u\leq k. On peut maintenant calculer cssubscript𝑐𝑠c_{s}. On a: cs=k=0n(1)k(nk)u=max(0,s+kn1)min(s1,k)2(ku)(nks1u)=0subscript𝑐𝑠superscriptsubscript𝑘0𝑛superscript1𝑘binomial𝑛𝑘superscriptsubscript𝑢0𝑠𝑘𝑛1𝑠1𝑘2binomial𝑘𝑢binomial𝑛𝑘𝑠1𝑢0c_{s}=\displaystyle\sum_{k=0}^{n}(-1)^{k}\binom{n}{k}\sum_{u=\max(0,s+k-n-1)}^{\min(s-1,k)}2\binom{k}{u}\binom{n-k}{s-1-u}=0. L’élément Γ(2,1,,1)subscriptΓ2.1.1\Gamma_{(2,1,\dots,1)} est donc primitif dans 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}. ∎

Exemples.
Γ(2,1,1)subscriptΓ2.1.1\displaystyle\Gamma_{(2,1,1)} =(0,2,1,1)2(0,1,2,1)+(0,1,1,2),absent0.2.1.120.1.2.10.1.1.2\displaystyle=(0,2,1,1)-2(0,1,2,1)+(0,1,1,2),
Γ(2,1,1,1)subscriptΓ2.1.1.1\displaystyle\Gamma_{(2,1,1,1)} =(0,2,1,1,1)3(0,1,2,1,1)+3(0,1,1,2,1)(0,1,1,1,2).absent0.2.1.1.130.1.2.1.130.1.1.2.10.1.1.1.2\displaystyle=(0,2,1,1,1)-3(0,1,2,1,1)+3(0,1,1,2,1)-(0,1,1,1,2).
Corollaire 37.

Les propositions 32 à 36 permettent d’établir que:

Prim(𝒞e)4\displaystyle{\operatorname{Prim}(\mathcal{C}_{e})}_{4} =Vect(Γ(1,1,2)),absent𝑉𝑒𝑐𝑡subscriptΓ1.1.2\displaystyle=Vect(\Gamma_{(1,1,2)}), Prim(𝒞e)5\displaystyle{\operatorname{Prim}(\mathcal{C}_{e})}_{5} =Vect(Γ(1,1,1,2)),absent𝑉𝑒𝑐𝑡subscriptΓ1.1.1.2\displaystyle=Vect(\Gamma_{(1,1,1,2)}),
Prim(𝒞e)6\displaystyle{\operatorname{Prim}(\mathcal{C}_{e})}_{6} =Vect(Γ(1,1,1,1,2)).absent𝑉𝑒𝑐𝑡subscriptΓ1.1.1.1.2\displaystyle=Vect(\Gamma_{(1,1,1,1,2)}).
Remarque.

On connaît également l’espace vectoriel Prim(𝒞e)7{\operatorname{Prim}(\mathcal{C}_{e})}_{7}. En effet, l’élément u𝑢u défini par u=(0,3,2,1,1)2(0,3,1,2,1)+(0,3,1,1,2)(0,2,1,1,3)+2(0,1,2,1,3)(0,1,1,2,3)𝑢0.3.2.1.120.3.1.2.10.3.1.1.20.2.1.1.320.1.2.1.30.1.1.2.3u=(0,3,2,1,1)-2(0,3,1,2,1)+(0,3,1,1,2)-(0,2,1,1,3)+2(0,1,2,1,3)-(0,1,1,2,3) n’est pas un élément primitif de 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}. On obtient alors que Prim(𝒞e)7=Vect(Γ(2,1,1,1,1,1)){\operatorname{Prim}(\mathcal{C}_{e})}_{7}=Vect(\Gamma_{(2,1,1,1,1,1)}) grâce aux propositions précédentes.

2.3.2 Algèbre de Hopf duale 𝒞esuperscriptsubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}^{\circledast}

On s’intéresse à 𝒞esuperscriptsubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}^{\circledast} le dual de Hopf gradué de 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}. Grâce à l’isomorphisme ΠΠ\Pi entre 𝐖𝐌𝐚𝐭/𝒥𝐖𝐌𝐚𝐭𝒥\mathbf{WMat}/\mathcal{J} et 𝒞esubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}, on peut également voir 𝒞esuperscriptsubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}^{\circledast} comme (𝐖𝐌𝐚𝐭/𝒥)superscript𝐖𝐌𝐚𝐭𝒥(\mathbf{WMat}/\mathcal{J})^{\circledast} donc comme une sous-algèbre de Hopf de 𝐖𝐌𝐚𝐭superscript𝐖𝐌𝐚𝐭\mathbf{WMat}^{\circledast}. On note (Zα)α𝒞esubscriptsubscript𝑍𝛼𝛼subscript𝒞𝑒(Z_{\alpha})_{\alpha\in\mathcal{C}_{e}} la base duale des compositions étendues.

Décrivons les opérations de l’algèbre de Hopf 𝒞esuperscriptsubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}^{\circledast}. Commençons par la structure la plus simple: celle de cogèbre.

Proposition 38.

Le coproduit de la cogèbre 𝒞esuperscriptsubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}^{\circledast} est défini par:

Δ:{𝒞e𝒞e𝒞eZ(α0,,αs)a=0α0u=0sZ(a,α1,,αu)Z(α0a,αu+1,αs):Δcasessuperscriptsubscript𝒞𝑒tensor-productsuperscriptsubscript𝒞𝑒superscriptsubscript𝒞𝑒subscript𝑍subscript𝛼0subscript𝛼𝑠superscriptsubscript𝑎0subscript𝛼0superscriptsubscript𝑢0𝑠tensor-productsubscript𝑍𝑎subscript𝛼1subscript𝛼𝑢subscript𝑍subscript𝛼0𝑎subscript𝛼𝑢1subscript𝛼𝑠\Delta:\left\{\begin{array}[]{rcl}\mathcal{C}_{e}^{\circledast}&\longrightarrow&\mathcal{C}_{e}^{\circledast}\otimes\mathcal{C}_{e}^{\circledast}\\ Z_{(\alpha_{0},\dots,\alpha_{s})}&\longrightarrow&\sum\limits_{a=0}^{\alpha_{0}}\sum\limits_{u=0}^{s}Z_{(a,\alpha_{1},\dots,\alpha_{u})}\otimes Z_{(\alpha_{0}-a,\alpha_{u+1}\dots,\alpha_{s})}\end{array}\right.
Démonstration.

Soient α=(α0,α1,,αs),ν=(ν0,ν1,,νp),η=(η0,η1,,ηk)𝒞eformulae-sequence𝛼subscript𝛼0subscript𝛼1subscript𝛼𝑠formulae-sequence𝜈subscript𝜈0subscript𝜈1subscript𝜈𝑝𝜂subscript𝜂0subscript𝜂1subscript𝜂𝑘subscript𝒞𝑒\alpha=(\alpha_{0},\alpha_{1},\dots,\alpha_{s}),\nu=(\nu_{0},\nu_{1},\dots,\nu_{p}),\eta=(\eta_{0},\eta_{1},\dots,\eta_{k})\in\mathcal{C}_{e} des compositions étendues. On a :

Δ(Zα)(νη)=Δsubscript𝑍𝛼tensor-product𝜈𝜂absent\displaystyle\Delta(Z_{\alpha})(\nu\otimes\eta)= Zα(ν0+η0,ν1,νp,η1ηk)subscript𝑍𝛼subscript𝜈0subscript𝜂0subscript𝜈1subscript𝜈𝑝subscript𝜂1subscript𝜂𝑘\displaystyle Z_{\alpha}(\nu_{0}+\eta_{0},\nu_{1},\dots\nu_{p},\eta_{1}\dots\eta_{k})
=\displaystyle= δα0,ν0+η0δα1,ν1δαp,νpδαp+1,η1δαs,ηksubscript𝛿subscript𝛼0subscript𝜈0subscript𝜂0subscript𝛿subscript𝛼1subscript𝜈1subscript𝛿subscript𝛼𝑝subscript𝜈𝑝subscript𝛿subscript𝛼𝑝1subscript𝜂1subscript𝛿subscript𝛼𝑠subscript𝜂𝑘\displaystyle\delta_{\alpha_{0},\nu_{0}+\eta_{0}}\delta_{\alpha_{1},\nu_{1}}\dots\delta_{\alpha_{p},\nu_{p}}\delta_{\alpha_{p+1},\eta_{1}}\dots\delta_{\alpha_{s},\eta_{k}}
=\displaystyle= a=0α0u=0s(Z(a,α1,,αu)Z(α0a,αu+1,αs))(νη)superscriptsubscript𝑎0subscript𝛼0superscriptsubscript𝑢0𝑠tensor-productsubscript𝑍𝑎subscript𝛼1subscript𝛼𝑢subscript𝑍subscript𝛼0𝑎subscript𝛼𝑢1subscript𝛼𝑠tensor-product𝜈𝜂\displaystyle\sum\limits_{a=0}^{\alpha_{0}}\sum\limits_{u=0}^{s}\left(Z_{(a,\alpha_{1},\dots,\alpha_{u})}\otimes Z_{(\alpha_{0}-a,\alpha_{u+1}\dots,\alpha_{s})}\right)(\nu\otimes\eta)

Donc

Δ(Z(α0,,αs))=a=0α0u=0sZ(a,α1,,αu)Z(α0a,αu+1,αs).Δsubscript𝑍subscript𝛼0subscript𝛼𝑠superscriptsubscript𝑎0subscript𝛼0superscriptsubscript𝑢0𝑠tensor-productsubscript𝑍𝑎subscript𝛼1subscript𝛼𝑢subscript𝑍subscript𝛼0𝑎subscript𝛼𝑢1subscript𝛼𝑠\Delta(Z_{(\alpha_{0},\dots,\alpha_{s})})=\sum_{a=0}^{\alpha_{0}}\sum_{u=0}^{s}Z_{(a,\alpha_{1},\dots,\alpha_{u})}\otimes Z_{(\alpha_{0}-a,\alpha_{u+1}\dots,\alpha_{s})}.

Exemples.

Considérons les compositions étendues (0,2,1,1,2)0.2.1.1.2(0,2,1,1,2) et (3,2,2,4)3.2.2.4(3,2,2,4). On détermine leur coproduit réduit. On a alors:

Δ~(Z(0,2,1,1,2))=~Δsubscript𝑍0.2.1.1.2absent\displaystyle\tilde{\Delta}(Z_{(0,2,1,1,2)})= Z(0,2)Z(0,1,1,2)+Z(0,2,1)Z(0,1,2)+Z(0,2,1,1)Z(0,2),tensor-productsubscript𝑍0.2subscript𝑍0.1.1.2tensor-productsubscript𝑍0.2.1subscript𝑍0.1.2tensor-productsubscript𝑍0.2.1.1subscript𝑍0.2\displaystyle Z_{(0,2)}\otimes Z_{(0,1,1,2)}+Z_{(0,2,1)}\otimes Z_{(0,1,2)}+Z_{(0,2,1,1)}\otimes Z_{(0,2)},
Δ~(Z(1,2,3))=~Δsubscript𝑍1.2.3absent\displaystyle\tilde{\Delta}(Z_{(1,2,3)})= Z(0,2)Z(1,3)+Z(0,2,3)Z(1)+Z(1)Z(0,2,3)+Z(1,2)Z(0,3).tensor-productsubscript𝑍0.2subscript𝑍1.3tensor-productsubscript𝑍0.2.3subscript𝑍1tensor-productsubscript𝑍1subscript𝑍0.2.3tensor-productsubscript𝑍1.2subscript𝑍0.3\displaystyle Z_{(0,2)}\otimes Z_{(1,3)}+Z_{(0,2,3)}\otimes Z_{(1)}+Z_{(1)}\otimes Z_{(0,2,3)}+Z_{(1,2)}\otimes Z_{(0,3)}.

Intéressons-nous maintenant à la structure d’algèbre de 𝒞esuperscriptsubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}^{\circledast}.

Proposition 39.

Le produit de l’algèbre 𝒞esuperscriptsubscript𝒞𝑒\mathcal{C}_{e}^{\circledast} est défini par:

m:{𝒞e𝒞e𝒞eZ(α0,,αp)Z(β0,,βq)μ=0β0γ=(γ1,,γp)Kp,β0μcμ,γZ(α0+μ,(α1+γ1,,αp+γp)\shuffle(β1,,βq)):𝑚casestensor-productsuperscriptsubscript𝒞𝑒superscriptsubscript𝒞𝑒superscriptsubscript𝒞𝑒tensor-productsubscript𝑍subscript𝛼0subscript𝛼𝑝subscript𝑍subscript𝛽0subscript𝛽𝑞superscriptsubscript𝜇0subscript𝛽0subscript𝛾subscript𝛾1subscript𝛾𝑝subscript𝐾𝑝subscript𝛽0𝜇subscript𝑐𝜇𝛾subscript𝑍subscript𝛼0𝜇subscript𝛼1subscript𝛾1subscript𝛼𝑝subscript𝛾𝑝\shufflesubscript𝛽1subscript𝛽𝑞m:\left\{\begin{array}[]{rcl}\mathcal{C}_{e}^{\circledast}\otimes\mathcal{C}_{e}^{\circledast}&\longrightarrow&\mathcal{C}_{e}^{\circledast}\\ Z_{(\alpha_{0},\dots,\alpha_{p})}\otimes Z_{(\beta_{0},\dots,\beta_{q})}&\longrightarrow&\sum\limits_{\mu=0}^{\beta_{0}}\sum\limits_{\gamma=(\gamma_{1},\dots,\gamma_{p})\in K_{p,\beta_{0}-\mu}}c_{\mu,\gamma}Z_{(\alpha_{0}+\mu,(\alpha_{1}+\gamma_{1},\dots,\alpha_{p}+\gamma_{p})\shuffle(\beta_{1},\dots,\beta_{q}))}\end{array}\right.

Kp,m=subscript𝐾𝑝𝑚absent\displaystyle K_{p,m}= {(γ1,,γp)p,γ1++γp=m} pour m,formulae-sequencesubscript𝛾1subscript𝛾𝑝superscript𝑝subscript𝛾1subscript𝛾𝑝𝑚 pour 𝑚\displaystyle\bigg{\{}(\gamma_{1},\dots,\gamma_{p})\in\mathbb{N}^{p},\gamma_{1}+\dots+\gamma_{p}=m\bigg{\}}\text{ pour }m\in\mathbb{N},
cμ,γ=subscript𝑐𝜇𝛾absent\displaystyle c_{\mu,\gamma}= (α0+μα0)(α1+γ1α1)(αp+γpαp),binomialsubscript𝛼0𝜇subscript𝛼0binomialsubscript𝛼1subscript𝛾1subscript𝛼1binomialsubscript𝛼𝑝subscript𝛾𝑝subscript𝛼𝑝\displaystyle\binom{\alpha_{0}+\mu}{\alpha_{0}}\binom{\alpha_{1}+\gamma_{1}}{\alpha_{1}}\dots\binom{\alpha_{p}+\gamma_{p}}{\alpha_{p}},
Z(α0+μ,(α1+γ1,,αp+γp)\shuffle(β1,,βq))=subscript𝑍subscript𝛼0𝜇subscript𝛼1subscript𝛾1subscript𝛼𝑝subscript𝛾𝑝\shufflesubscript𝛽1subscript𝛽𝑞absent\displaystyle Z_{(\alpha_{0}+\mu,(\alpha_{1}+\gamma_{1},\dots,\alpha_{p}+\gamma_{p})\shuffle(\beta_{1},\dots,\beta_{q}))}= τBat(p,q)Z(α0+μ,φτ1(1),,φτ1(p),φτ1(p+1),,φτ1(p+q)),subscript𝜏𝐵𝑎𝑡𝑝𝑞subscript𝑍subscript𝛼0𝜇subscript𝜑superscript𝜏11subscript𝜑superscript𝜏1𝑝subscript𝜑superscript𝜏1𝑝1subscript𝜑superscript𝜏1𝑝𝑞\displaystyle\sum\limits_{\tau\in Bat(p,q)}Z_{(\alpha_{0}+\mu,\varphi_{\tau^{-1}(1)},\dots,\varphi_{\tau^{-1}(p)},\varphi_{\tau^{-1}(p+1)},\dots,\varphi_{\tau^{-1}(p+q)})},

avec

φi={αi+γi si i1,p,βip si ip+1,p+q.subscript𝜑𝑖casessubscript𝛼𝑖subscript𝛾𝑖 si 𝑖1𝑝subscript𝛽𝑖𝑝 si 𝑖𝑝1𝑝𝑞\varphi_{i}=\begin{cases}\alpha_{i}+\gamma_{i}&\mbox{ si }i\in\llbracket 1,p\rrbracket,\\ \beta_{i-p}&\mbox{ si }i\in\llbracket p+1,p+q\rrbracket.\end{cases}
Démonstration.

Soient α=(α0,α1,,αp),β=(β0,β1,,βq),ν=(ν0,ν1,,νs)𝒞eformulae-sequence𝛼subscript𝛼0subscript𝛼1subscript𝛼𝑝formulae-sequence𝛽subscript𝛽0subscript𝛽1subscript𝛽𝑞𝜈subscript𝜈0subscript𝜈1subscript𝜈𝑠subscript𝒞𝑒\alpha=(\alpha_{0},\alpha_{1},\dots,\alpha_{p}),\beta=(\beta_{0},\beta_{1},\dots,\beta_{q}),\nu=(\nu_{0},\nu_{1},\dots,\nu_{s})\in\mathcal{C}_{e} des compositions étendues. On a :

(ZαZβ)(ν)=subscript𝑍𝛼subscript𝑍𝛽𝜈absent\displaystyle(Z_{\alpha}Z_{\beta})(\nu)=
a=0ν0n=0s1i1<<inst=nνi1++νinki1++kin=t1kijνij(ν0a)(νi1ki1)(νinkin)Zα(va,I,K)Zβ(wa,I,K)superscriptsubscript𝑎0subscript𝜈0superscriptsubscript𝑛0𝑠subscript1subscript𝑖1subscript𝑖𝑛𝑠superscriptsubscript𝑡𝑛subscript𝜈subscript𝑖1subscript𝜈subscript𝑖𝑛subscriptsubscript𝑘subscript𝑖1subscript𝑘subscript𝑖𝑛𝑡1subscript𝑘subscript𝑖𝑗subscript𝜈subscript𝑖𝑗binomialsubscript𝜈0𝑎binomialsubscript𝜈subscript𝑖1subscript𝑘subscript𝑖1binomialsubscript𝜈subscript𝑖𝑛subscript𝑘subscript𝑖𝑛subscript𝑍𝛼subscript𝑣𝑎𝐼𝐾subscript𝑍𝛽subscript𝑤𝑎𝐼𝐾\displaystyle\sum\limits_{a=0}^{\nu_{0}}\sum\limits_{n=0}^{s}\sum\limits_{1\leq i_{1}<\dots<i_{n}\leq s}\sum\limits_{t=n}^{\nu_{i_{1}}+\dots+\nu_{i_{n}}}\sum\limits_{\begin{subarray}{c}k_{i_{1}}+\dots+k_{i_{n}}=t\\ 1\leq k_{i_{j}}\leq\nu_{i_{j}}\end{subarray}}\binom{\nu_{0}}{a}\binom{\nu_{i_{1}}}{k_{i_{1}}}\dots\binom{\nu_{i_{n}}}{k_{i_{n}}}Z_{\alpha}(v_{a,I,K})Z_{\beta}(w_{a,I,K})

va,I,K=subscript𝑣𝑎𝐼𝐾absent\displaystyle v_{a,I,K}= (a,ki1,,kin),𝑎subscript𝑘subscript𝑖1subscript𝑘subscript𝑖𝑛\displaystyle(a,k_{i_{1}},\dots,k_{i_{n}}),
wa,I,K=subscript𝑤𝑎𝐼𝐾absent\displaystyle w_{a,I,K}= (ν0a+j=1n(νijkij),νu1,,νusn),subscript𝜈0𝑎superscriptsubscript𝑗1𝑛subscript𝜈subscript𝑖𝑗subscript𝑘subscript𝑖𝑗subscript𝜈subscript𝑢1subscript𝜈subscript𝑢𝑠𝑛\displaystyle(\nu_{0}-a+\sum\limits_{j=1}^{n}(\nu_{i_{j}}-k_{i_{j}}),\nu_{u_{1}},\dots,\nu_{u_{s-n}}),
{u1<<usn}=subscript𝑢1subscript𝑢𝑠𝑛absent\displaystyle\{u_{1}<\dots<u_{s-n}\}= 1,s{i1,in}.1𝑠subscript𝑖1subscript𝑖𝑛\displaystyle\llbracket 1,s\rrbracket\setminus\{i_{1}\dots,i_{n}\}.

Or

Zα(va,k,i)Zβ(wa,k,i)0{a=α0s=p+qn=pkij=αj,j1,pνuj=βj,j1,qν0+j=1pνij=β0+α0+j=1pαj0<αjνij,j1,piffsubscript𝑍𝛼subscript𝑣𝑎𝑘𝑖subscript𝑍𝛽subscript𝑤𝑎𝑘𝑖0cases𝑎subscript𝛼0𝑠𝑝𝑞𝑛𝑝subscript𝑘subscript𝑖𝑗subscript𝛼𝑗for-all𝑗1𝑝subscript𝜈subscript𝑢𝑗subscript𝛽𝑗for-all𝑗1𝑞subscript𝜈0superscriptsubscript𝑗1𝑝subscript𝜈subscript𝑖𝑗subscript𝛽0subscript𝛼0superscriptsubscript𝑗1𝑝subscript𝛼𝑗0subscript𝛼𝑗subscript𝜈subscript𝑖𝑗for-all𝑗1𝑝Z_{\alpha}(v_{a,k,i})Z_{\beta}(w_{a,k,i})\neq 0\iff\left\{\begin{array}[]{rcl}a&=&\alpha_{0}\\ s&=&p+q\\ n&=&p\\ k_{i_{j}}&=&\alpha_{j},\forall j\in\llbracket 1,p\rrbracket\\ \nu_{u_{j}}&=&\beta_{j},\forall j\in\llbracket 1,q\rrbracket\\ \nu_{0}+\sum\limits_{j=1}^{p}\nu_{i_{j}}&=&\beta_{0}+\alpha_{0}+\sum\limits_{j=1}^{p}\alpha_{j}\\ 0<\alpha_{j}&\leq&\nu_{i_{j}},\forall j\in\llbracket 1,p\rrbracket\end{array}\right.

On obtient donc le résultat énoncé. ∎

Exemples.
Z(0,1)Z(0,1)=subscript𝑍0.1subscript𝑍0.1absent\displaystyle Z_{(0,1)}Z_{(0,1)}= 2Z(0,1,1),2subscript𝑍0.1.1\displaystyle 2Z_{(0,1,1)},
Z(0,1)Z(1,1)=subscript𝑍0.1subscript𝑍1.1absent\displaystyle Z_{(0,1)}Z_{(1,1)}= 2Z(0,2,1)+2Z(0,1,2)+2Z(1,1,1).2subscript𝑍0.2.12subscript𝑍0.1.22subscript𝑍1.1.1\displaystyle 2Z_{(0,2,1)}+2Z_{(0,1,2)}+2Z_{(1,1,1)}.

3 Isomorphisme entre 𝐈𝐒𝐏𝐖superscript𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}^{\circledast} et 𝐐𝐒𝐲𝐦𝐐𝐒𝐲𝐦\mathbf{QSym}, isomorphisme entre 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW} et 𝐍𝐒𝐲𝐦𝐍𝐒𝐲𝐦\mathbf{NSym}

Dans cette section, l’objectif est d’expliciter un isomorphisme d’algèbres de Hopf entre 𝐈𝐒𝐏𝐖superscript𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}^{\circledast} et 𝐐𝐒𝐲𝐦𝐐𝐒𝐲𝐦\mathbf{QSym} (cf. paragraphe 2.2.2), et donc un isomorphisme entre 𝐍𝐒𝐲𝐦𝐍𝐒𝐲𝐦\mathbf{NSym} et 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW} selon un procédé décrit par Aguiar, Bergeron et Sottile dans [1, théorème 4.1].

3.1 Rappels.

Effectuons quelques rappels sur le procédé de construction de morphismes introduit par Aguiar, Bergeron et Sottile dans [1]. Dans l’algèbre de Hopf 𝐐𝐒𝐲𝐦𝐐𝐒𝐲𝐦\mathbf{QSym}, on utilise la base définie dans le paragraphe 2.2.2 à savoir (Mα)α=(α1,,αk)ksubscriptsubscript𝑀𝛼𝛼subscript𝛼1subscript𝛼𝑘superscript𝑘(M_{\alpha})_{\alpha=(\alpha_{1},\dots,\alpha_{k})\in\mathbb{N}^{k}}. Ici, on appellera algèbre de Hopf combinatoire une algèbre de Hopf H𝐻H munie d’un caractère ζ𝜁\zeta. Considèrons donc une algèbre de Hopf combinatoire (H,ζ)𝐻𝜁(H,\zeta) ainsi que l’algèbre de Hopf combinatoire (𝐐𝐒𝐲𝐦,ζQ)𝐐𝐒𝐲𝐦subscript𝜁𝑄(\mathbf{QSym},\zeta_{Q})ζQsubscript𝜁𝑄\zeta_{Q} est le caractère de 𝐐𝐒𝐲𝐦𝐐𝐒𝐲𝐦\mathbf{QSym} défini par:

α=(α1,,αk)ζQ(Mα)={1 si k=0 ou k=1,0 sinon. for-all𝛼subscript𝛼1subscript𝛼𝑘subscript𝜁𝑄subscript𝑀𝛼cases1 si 𝑘0 ou 𝑘10 sinon. \forall\alpha=(\alpha_{1},\dots,\alpha_{k})\mbox{, }\zeta_{Q}(M_{\alpha})=\begin{cases}1&\mbox{ si }k=0\mbox{ ou }k=1,\\ 0&\mbox{ sinon. }\end{cases}

On sait ( cf. [1, théorème 4.1]) qu’il existe alors un unique morphisme d’algèbres de Hopf graduées

Ψ:(H,ζ)(𝐐𝐒𝐲𝐦,ζQ):Ψ𝐻𝜁𝐐𝐒𝐲𝐦subscript𝜁𝑄\Psi:(H,\zeta)\longrightarrow(\mathbf{QSym},\zeta_{Q})

tel que ζQΨ=ζsubscript𝜁𝑄Ψ𝜁\zeta_{Q}\circ\Psi=\zeta. De plus, pour tout élément h(H)nsubscript𝐻𝑛h\in(H)_{n} de degré n𝑛n, Ψ(h)=αnζα(w)MαΨsubscriptmodels𝛼𝑛subscript𝜁𝛼𝑤subscript𝑀𝛼\Psi(h)=\sum\limits_{\alpha\models n}\zeta_{\alpha}(w)M_{\alpha} où, pour α=(α1,,αk)𝛼subscript𝛼1subscript𝛼𝑘\alpha=(\alpha_{1},\dots,\alpha_{k}), ζαsubscript𝜁𝛼\zeta_{\alpha} est la composée

HΔ(k1)Hk(H)α1(H)αkζk𝕂.superscriptΔ𝑘1𝐻superscript𝐻tensor-productabsent𝑘tensor-productsubscript𝐻subscript𝛼1subscript𝐻subscript𝛼𝑘superscript𝜁tensor-productabsent𝑘𝕂H\xrightarrow{\Delta^{(k-1)}}H^{\otimes k}\twoheadrightarrow(H)_{\alpha_{1}}\otimes\dots\otimes(H)_{\alpha_{k}}\xrightarrow{\zeta^{\otimes k}}\mathbb{K}.

Considérons maintenant l’algèbre de Hopf 𝐈𝐒𝐏𝐖superscript𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}^{\circledast}. Définissons un caractère ζ𝜁\zeta permettant d’obtenir, grâce au procédé ci-dessus, un isomorphisme d’algèbres de Hopf entre 𝐈𝐒𝐏𝐖superscript𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}^{\circledast} et 𝐐𝐒𝐲𝐦𝐐𝐒𝐲𝐦\mathbf{QSym}. Par transposition de cette application nous aurons ainsi un isomorphisme d’algèbres de Hopf explicite entre 𝐍𝐒𝐲𝐦𝐍𝐒𝐲𝐦\mathbf{NSym} et 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}.

3.2 Application à l’algèbre de Hopf 𝐈𝐒𝐏𝐖superscript𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}^{\circledast}. Isomorphisme entre 𝐈𝐒𝐏𝐖𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW} et 𝐍𝐒𝐲𝐦𝐍𝐒𝐲𝐦\mathbf{NSym}

Le procédé explicité par Aguiar, Bergeron et Sottile permet de définir un isomorphisme d’algèbres de Hopf ΨΨ\Psi entre 𝐈𝐒𝐏𝐖superscript𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}^{\circledast} et 𝐐𝐒𝐲𝐦𝐐𝐒𝐲𝐦\mathbf{QSym}. Pour cela, on utilisera l’écriture en composition des éléments de 𝐈𝐒𝐏𝐖superscript𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}^{\circledast} i.e., pour tout entier n𝑛superscriptn\in\mathbb{N}^{*} et tout n𝑛n-uplet (k1,,kn)()nsubscript𝑘1subscript𝑘𝑛superscriptsuperscript𝑛(k_{1},\dots,k_{n})\in(\mathbb{N}^{*})^{n}, l’élément Zx1x1k1 foisxnxnknsubscript𝑍subscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1subscript𝑘1 foissubscriptsubscript𝑥𝑛subscript𝑥𝑛subscript𝑘𝑛Z_{\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{k_{1}\text{ fois}}\dots\underbrace{x_{n}\dots x_{n}}_{k_{n}}} est noté Z(k1,,kn)subscript𝑍subscript𝑘1subscript𝑘𝑛Z_{(k_{1},\dots,k_{n})}.

Proposition 40.

L’application

ζ:{𝐈𝐒𝐏𝐖𝕂Z(k1,,kn)1n!:𝜁casessuperscript𝐈𝐒𝐏𝐖𝕂subscript𝑍subscript𝑘1subscript𝑘𝑛continued-fraction1𝑛\zeta:\left\{\begin{array}[]{rcl}\mathbf{ISPW}^{\circledast}&\longrightarrow&\mathbb{K}\\ Z_{(k_{1},\dots,k_{n})}&\longrightarrow&\cfrac{1}{n!}\end{array}\right.

est un caractère de 𝐈𝐒𝐏𝐖superscript𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}^{\circledast}.

Démonstration.

Le produit de deux compositions Z(k1,,kn)subscript𝑍subscript𝑘1subscript𝑘𝑛Z_{(k_{1},\dots,k_{n})} et Z(l1,,lm)subscript𝑍subscript𝑙1subscript𝑙𝑚Z_{(l_{1},\dots,l_{m})} de 𝐈𝐒𝐏𝐖superscript𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}^{\circledast} est une somme de (n+mn)binomial𝑛𝑚𝑛\displaystyle\binom{n+m}{n} compositions de longueur n+m𝑛𝑚n+m. Ainsi,

ζ(Z(k1,,kn)Z(l1,,lm))=(n+mn)(n+m)!=1n!m!=ζ(Z(k1,,kn))ζ(Z(l1,,lm)).𝜁subscript𝑍subscript𝑘1subscript𝑘𝑛subscript𝑍subscript𝑙1subscript𝑙𝑚binomial𝑛𝑚𝑛𝑛𝑚1𝑛𝑚𝜁subscript𝑍subscript𝑘1subscript𝑘𝑛𝜁subscript𝑍subscript𝑙1subscript𝑙𝑚\zeta(Z_{(k_{1},\dots,k_{n})}Z_{(l_{1},\dots,l_{m})})=\frac{\binom{n+m}{n}}{(n+m)!}=\frac{1}{n!m!}=\zeta(Z_{(k_{1},\dots,k_{n})})\zeta(Z_{(l_{1},\dots,l_{m})}).

Proposition 41.

L’application ΨΨ\Psi, définie par

Ψ:{𝐈𝐒𝐏𝐖𝐐𝐒𝐲𝐦Z(k1,,kn)i=0n1(s1,,si+1)n1s1!si+1!M(k1++ks1,,k(s1++si+1)++kn),:Ψcasessuperscript𝐈𝐒𝐏𝐖𝐐𝐒𝐲𝐦subscript𝑍subscript𝑘1subscript𝑘𝑛superscriptsubscript𝑖0𝑛1subscriptmodelssubscript𝑠1subscript𝑠𝑖1𝑛continued-fraction1subscript𝑠1subscript𝑠𝑖1subscript𝑀subscript𝑘1subscript𝑘subscript𝑠1subscript𝑘subscript𝑠1subscript𝑠𝑖1subscript𝑘𝑛\Psi:\left\{\begin{array}[]{rcl}\mathbf{ISPW}^{\circledast}&\longrightarrow&\mathbf{QSym}\\ Z_{(k_{1},\dots,k_{n})}&\longrightarrow&\sum\limits_{i=0}^{n-1}\sum\limits_{(s_{1},\dots,s_{i+1})\models n}\cfrac{1}{s_{1}!\dots s_{i+1}!}M_{(k_{1}+\dots+k_{s_{1}}\leavevmode\nobreak\ ,\leavevmode\nobreak\ \dots\leavevmode\nobreak\ ,\leavevmode\nobreak\ k_{(s_{1}+\dots+s_{i}+1)}+\dots+k_{n})},\end{array}\right.

est un isomorphisme d’algèbres de Hopf.

Démonstration.

Soient Z(k1,,kn)subscript𝑍subscript𝑘1subscript𝑘𝑛Z_{(k_{1},\dots,k_{n})} un élément de 𝐈𝐒𝐏𝐖superscript𝐈𝐒𝐏𝐖\mathbf{ISPW}^{\circledast} et i𝑖i un entier naturel de l’intervalle 1,n11𝑛1\llbracket 1,n-1\rrbracket. Notons Δ~isuperscript~Δ𝑖\tilde{\Delta}^{i}, le coproduit réduit Δ~~Δ\tilde{\Delta} itéré i𝑖i fois. On sait que:

Δ~i(Z(k1,,kn))=(s1,,si+1)nZ(k1,,ks1)Z(k(s1++si+1),,kn).superscript~Δ𝑖subscript𝑍subscript𝑘1subscript𝑘𝑛subscriptmodelssubscript𝑠1subscript𝑠𝑖1𝑛tensor-productsubscript𝑍subscript𝑘1subscript𝑘subscript𝑠1subscript𝑍subscript𝑘subscript𝑠1subscript𝑠𝑖1subscript𝑘𝑛\tilde{\Delta}^{i}(Z_{(k_{1},\dots,k_{n})})=\sum_{(s_{1},\dots,s_{i+1})\models n}Z_{(k_{1},\dots,k_{s_{1}})}\otimes\dots\otimes Z_{(k_{(s_{1}+\dots+s_{i}+1)},\dots,k_{n})}.

On considère alors le caractère ζ𝜁\zeta défini dans la proposition précédente et le procédé de Aguiar, Bergeron et Sottile donne l’application ΨΨ\Psi. Cette dernière est donc un morphisme d’algèbres de Hopf graduées. En considérant la base (Z(k1,,kn))(n,k1,,kn)()n+1subscriptsubscript𝑍subscript𝑘1subscript𝑘𝑛𝑛subscript𝑘1subscript𝑘𝑛superscriptsuperscript𝑛1(Z_{(k_{1},\dots,k_{n})})_{(n,k_{1},\dots,k_{n})\in(\mathbb{N}^{*})^{n+1}}, le fait que ΨΨ\Psi soit un isomorphisme est immédiat. ∎

Proposition 42.

L’application ΨsuperscriptΨ\Psi^{*}, définie par

Ψ:{𝐍𝐒𝐲𝐦𝐈𝐒𝐏𝐖M(k1,,kn)i=nk1++kns1++sn=ij, 1sjkj(u1(1),,us1(1))k1(u1(n),,usn(n))kn1s1!sn!wU,:superscriptΨcases𝐍𝐒𝐲𝐦𝐈𝐒𝐏𝐖subscriptsuperscript𝑀subscript𝑘1subscript𝑘𝑛superscriptsubscript𝑖𝑛subscript𝑘1subscript𝑘𝑛subscriptsubscript𝑠1subscript𝑠𝑛𝑖for-all𝑗.1subscript𝑠𝑗subscript𝑘𝑗subscriptmodelssuperscriptsubscript𝑢11superscriptsubscript𝑢subscript𝑠11subscript𝑘1modelssuperscriptsubscript𝑢1𝑛superscriptsubscript𝑢subscript𝑠𝑛𝑛subscript𝑘𝑛continued-fraction1subscript𝑠1subscript𝑠𝑛subscript𝑤𝑈\Psi^{*}:\left\{\begin{array}[]{rcl}\mathbf{NSym}&\longrightarrow&\mathbf{ISPW}\\ M^{*}_{(k_{1},\dots,k_{n})}&\longrightarrow&\sum\limits_{i=n}^{k_{1}+\dots+k_{n}}\sum\limits_{\begin{subarray}{c}s_{1}+\dots+s_{n}=i\\ \forall j,\leavevmode\nobreak\ 1\leq s_{j}\leq k_{j}\end{subarray}}\sum\limits_{\begin{subarray}{c}(u_{1}^{(1)},\dots,u_{s_{1}}^{(1)})\models k_{1}\\ \vdots\\ (u_{1}^{(n)},\dots,u_{s_{n}}^{(n)})\models k_{n}\end{subarray}}\cfrac{1}{s_{1}!\dots s_{n}!}w_{U},\end{array}\right.

avec wU=x1x1u1(1) foisx1x1us1(1) foisx1x1u1(n) foisx1x1usn(n) foissubscript𝑤𝑈subscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1superscriptsubscript𝑢11 foissubscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1superscriptsubscript𝑢subscript𝑠11 foissubscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1superscriptsubscript𝑢1𝑛 foissubscriptsubscript𝑥1subscript𝑥1superscriptsubscript𝑢subscript𝑠𝑛𝑛 foisw_{U}=\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{u_{1}^{(1)}\text{ fois}}\ast\dots\ast\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{u_{s_{1}}^{(1)}\text{ fois}}\ast\dots\ast\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{u_{1}^{(n)}\text{ fois}}\ast\dots\ast\underbrace{x_{1}\dots x_{1}}_{u_{s_{n}}^{(n)}\text{ fois}}, est un isomorphisme d’algèbres de Hopf.

Démonstration.

Il suffit de transposer l’application ΨΨ\Psi précédente. ∎

Références

  • [1] M. Aguiar, N. Bergeron, and F. Sottile, Combinatorial Hopf algebras and generalized Dehn-Sommerville relations, Compos. Math., 142 (2006), pp. 1–30.
  • [2] M. Aguiar and J.-L. Loday, Quadri-algebras, J. Pure Appl. Algebra, 191 (2004), pp. 205–221.
  • [3] M. Aguiar and S. Mahajan, Monoidal functors, species and Hopf algebras, vol. 29 of CRM Monograph Series, American Mathematical Society, Providence, RI, 2010. With forewords by Kenneth Brown and Stephen Chase and André Joyal.
  • [4] M. Aguiar and F. Sottile, Structure of the Loday-Ronco Hopf algebra of trees, J. Algebra, 295 (2006), pp. 473–511.
  • [5] D. Calaque, K. Ebrahimi-Fard, and D. Manchon, Two interacting Hopf algebras of trees: a Hopf-algebraic approach to composition and substitution of B-series, Adv. in Appl. Math., 47 (2011), pp. 282–308.
  • [6] F. Chapoton, Un théorème de Cartier-Milnor-Moore-Quillen pour les bigèbres dendriformes et les algèbres braces, J. Pure Appl. Algebra, 168 (2002), pp. 1–18.
  • [7]  , On some anticyclic operads, Algebr. Geom. Topol., 5 (2005), pp. 53–69.
  • [8] A. Connes and D. Kreimer, Hopf algebras, renormalization and noncommutative geometry, in Quantum field theory: perspective and prospective (Les Houches, 1998), vol. 530 of NATO Sci. Ser. C Math. Phys. Sci., Kluwer Acad. Publ., Dordrecht, 1999, pp. 59–108.
  • [9]  , Renormalization in quantum field theory and the Riemann-Hilbert problem I: The Hopf algebra structure of graphs and the main theorem, Comm. Math. Phys., 210 (2000), pp. 249–273.
  • [10] G. Duchamp, F. Hivert, J.-C. Novelli, and J.-Y. Thibon, Noncommutative symmetric functions VII: Free quasi-symmetric functions revisited, Ann. Comb., 15 (2011), pp. 655–673.
  • [11] G. Duchamp, F. Hivert, and J.-Y. Thibon, Noncommutative symmetric functions VI: Free quasi-symmetric functions and related algebras, Internat. J. Algebra Comput., 12 (2002), pp. 671–717.
  • [12] G. Duchamp, N. Hoang-Nghia, and A. Tanasa, A selection-quotient process for packed word Hopf algebra, in Algebraic informatics, vol. 8080 of Lecture Notes in Comput. Sci., Springer, Heidelberg, 2013, pp. 223–234.
  • [13] G. Duchamp, A. Klyachko, D. Krob, and J.-Y. Thibon, Noncommutative symmetric functions III: Deformations of cauchy and convolution algebras, Discrete Math. Theor. Comput. Sci., 1 (1997), pp. 159–216. Lie computations (Marseille, 1994).
  • [14] C. Dupont, Périodes des arrangements d’hyperplans et coproduit motivique, PhD thesis, 2014.
  • [15] R. Ehrenborg, On posets and Hopf algebras, Adv. Math., 119 (1996), pp. 1–25.
  • [16] L. Foissy, Les algèbres de Hopf des arbres enracinés décorés. II, Bull. Sci. Math., 126 (2002), pp. 249–288.
  • [17]  , Bidendriform bialgebras, trees and free quasi-symmetric functions, J. Pure Appl. Algebra, 209 (2007), pp. 439–459.
  • [18]  , Free quadri-algebras and dual quadri-algebras, ArXiv e-prints, (2015).
  • [19] A. M. Garsia and C. Reutenauer, A decomposition of Solomon’s descent algebra, Adv. Math., 77 (1989), pp. 189–262.
  • [20] I. M. Gelfand, D. Krob, A. Lascoux, B. Leclerc, V. S. Retakh, and J.-Y. Thibon, Noncommutative symmetric functions, Adv. Math., 112 (1995), pp. 218–348.
  • [21] I. M. Gessel, Multipartite P𝑃{P}-partitions and inner products of skew Schur functions, in Combinatorics and algebra (Boulder, Colo., 1983), vol. 34 of Contemp. Math., Amer. Math. Soc., Providence, RI, 1984, pp. 289–317.
  • [22] D. Krob, B. Leclerc, and J.-Y. Thibon, Noncommutative symmetric functions II: Transformations of alphabets, Internat. J. Algebra Comput., 7 (1997), pp. 181–264.
  • [23] D. Krob and J.-Y. Thibon, Noncommutative symmetric functions IV: Quantum linear groups and hecke algebras at q=0, J. Algebraic Combin., 6 (1997), pp. 339–376.
  • [24]  , Noncommutative symmetric functions V: A degenerate version of Uq(glN)subscript𝑈𝑞subscriptgl𝑁U_{q}({\rm gl}_{N}), Internat. J. Algebra Comput., 9 (1999), pp. 405–430. Dedicated to the memory of Marcel-Paul Schützenberger.
  • [25] M. Livernet, Rational homotopy of Leibniz algebras, manuscripta mathematica, 96 (1998), pp. 295–315.
  • [26] J.-L. Loday, Cup-product for Leibniz cohomology and dual Leibniz algebras, Math. Scand., 77 (1995), pp. 189–196.
  • [27]  , Dialgebras, in Dialgebras and related operads, vol. 1763 of Lecture Notes in Math., Springer, Berlin, 2001, pp. 7–66.
  • [28] J.-L. Loday and M. Ronco, Hopf algebra of the planar binary trees, Adv. Math., 139 (1998), pp. 293–309.
  • [29] C. Malvenuto, Produits et coproduits des fonctions quasi-symétriques et de l’algèbre des descentes, PhD thesis, 1994.
  • [30] C. Malvenuto and C. Reutenauer, Duality between quasi-symmetric functions and the Solomon descent algebra, J. Algebra, 177 (1995), pp. 967–982.
  • [31] C. Mammez, Deux exemples d’algèbres de Hopf d’extraction-contraction: mots tassés et diagrammes de dissection, PhD thesis.
  • [32] D. Manchon, On bialgebras and Hopf algebras or oriented graphs, Confluentes Math., 4 (2012), pp. 1240003, 10.
  • [33] F. Markopoulou, Coarse graining in spin foam models, Classical Quantum Gravity, 20 (2003), pp. 777–799.
  • [34] R. K. Molnar, Semi-direct products of Hopf algebras, J. Algebra, 47 (1977), pp. 29–51.
  • [35] M. Ronco, A Milnor-Moore theorem for dendriform hopf algebras, C. R. Acad. Sci. Paris Sér. I Math., 332 (2001), pp. 109–114.
  • [36] N. J. A. Sloane, The on-line encyclopedia of integer sequences, 1964.
  • [37] L. Solomon, A Mackey formula in the group ring of a Coxeter group, J. Algebra, 41 (1976), pp. 255–264.
  • [38] R. P. Stanley, Ordered structures and partitions, American Mathematical Society, Providence, R.I., 1972. Memoirs of the American Mathematical Society, No. 119.
  • [39] A. Tanasa and D. Kreimer, Combinatorial Dyson-Schwinger equations in noncommutative field theory, J. Noncommut. Geom., 7 (2013), pp. 255–289.
  • [40] B. Vallette, Manin products, Koszul duality, Loday algebras and Deligne conjecture, J. Reine Angew. Math., 620 (2008), pp. 105–164.
  • [41] Y. Vargas, Hopf algebra of permutation pattern functions, in 26th International Conference on Formal Power Series and Algebraic Combinatorics (FPSAC 2014), L. J. Billera and I. Novik, eds., vol. AT of DMTCS Proceedings, Chicago, United States, 2014, Discrete Mathematics and Theoretical Computer Science, pp. 839–850.