MyPhdChapter MyPhdChapter titlepage titlepageINSTITUTE OF MATHEMATICS POLISH ACADEMY OF SCIENCES titlepageŁódź, 2013 14.pt subsection subsection

DOCTOR OF PHILOSOPHY DISSERTATION

PRZEMYSŁAW ZIELIŃSKI

Supervised by
Professor Bogdan Przeradzki
Institute of Mathematics, Lodz University of Technology

Podziękowania

Serdeczne podziękowania składam Panu prof. dr hab. Bogdanowi Przeradzkiemu za poświęcony czas, dzielenie się wiedzą oraz cenne wskazówki, które ułatwiły mi pisanie tej pracy.

Dziękuję również moim najbliższym za pomoc, wparcie i wiarę we mnie.

Chapter 1 Opis pracy

Słowa kluczowe: równania semi-liniowe, widmo istotne operatora liniowego, stopień topologiczny, operatory maksymalnie monotoniczne, operatory typu monotonicznego

Celem tej dysertacji jest podanie warunków dostatecznych rozwiązalności w przestrzeni Hilberta $H$ równań semi-liniowych postaci

($$\star Lu+N(u)=h,$$)

gdzie $L$ jest operatorem liniowym samosprzężonym (zwykle nieograniczonym), $N$ jest nieliniowy oraz $h\in H$. Podstawową nowością w realizowanym tu podejściu jest osłabienie założeń nakładanych na postać widma części liniowej $L$.

W większości zastosowań operatory liniowe fizyki matematycznej pochodzące od zagadnień brzegowych na zbiorach ograniczonych, posiadają zwartą rezolwentę. Oznacza to, po pierwsze, że widmo $\sigma(L)$ operatora $L$ jest dyskretne, czyli składa się z izolowanych wartości własnych o skończonych krotnościach geometrycznych. Po drugie, dla dowolnego $\lambda\notin\sigma(L)$ rezolwenta

$$R_{L}(\lambda)=(L-\lambda I)^{-1},$$

gdzie $I$ jest identycznością na $H$, jest operatorem zwartym określonym na całym $H$, czyli przeprowadza zbiory ograniczone w relatywnie zwarte. Zatem jeżeli $L$ jest operatorem ze zwartą rezolwentą, to w równaniu ($\star$ ‣ 1) możemy wyróżnić dokładnie dwa przypadki. Jeśli $0\notin\sigma(L)$, to wyjściowe równanie możemy zamienić na zagadnienie poszukiwania punktów stałych

$$u=R_{L}(0)(h-N(u))$$

i ze względu na zwartość rezolwenty stosować teorię Leray-Schaudera. W drugim przypadku mamy $0<\dim\operatorname{Ker}L<+\infty$. Mówimy wtedy, że równanie ($\star$ ‣ 1) jest rezonansowe. Wówczas częściowe odwrócenia $L$ na zakresie $\operatorname{Ran}(L)$ są zwarte, więc możemy stosować teorię stopnia koincydencji Mawhina do poszukiwania rozwiązań ($\star$ ‣ 1) ([KarakostasTsamatos2001]). Abstrakcyjne podejście jest przedstawione w [BrezisNirenberg1978]. Warunki gwarantujące istnienie rozwiązania równania ($\star$ ‣ 1) są wtedy związane z zachowaniem się części nieliniowej $N$ na $\operatorname{Ker}L$ i noszą nazwę warunków typu Landesmana-Lazera ([LandesmanLazer1970],[Hess1974]).

W przypadku, gdy rozważamy zagadnienia semi-liniowe na zbiorach nieograniczonych, to związane z nimi operatory liniowe mogą posiadać niepuste widmo istotne $\sigma_{e}(L)$. Jest tak na przykład dla operatora Laplace’a $-\Delta$ rozważanego na całym $\mathbb{R}^{n}$ (wtedy jego widmo jest w całości istotne i pokrywa się z nieujemną półosią rzeczywistą [Kato1995, Ch. V.5.2, p. 299]) lub w większości zagadnień związanych z operatorami Schrödingera $S=-\Delta+V$ ([ReedSimon1978]). Praca ta ma na celu zbadanie rozwiązalności równania ($\star$ ‣ 1), gdy $0$ jest elementem $\sigma_{e}(L)$ i punktem brzegowym luki w widmie $L$. Podstawowe konsekwencje tego założenia, które odróżniają tę sytuację od przedstawianych w poprzednim paragrafie są następujące:

• po pierwsze jądro $\operatorname{Ker}L$ może być trywialne, a co za tym idzie nie możemy w ogólności opierać się na badaniu części nieliniowej $N$ na tej podprzestrzeni;

• po drugie rezolwenta $L$ a także częściowe odwrócenia tego operatora tracą w tym przypadku zwartość, więc nie możemy stosować teorii stopnia koincydencji.

Chociaż $0$ nie musi już być punktem izolowanym widma operatora $L$, to jednak z powyższego założenia wynika, że istnieje prawo- lub lewostronne sąsiedztwo $0$ które jest w całości poza widmem $L$. Dzięki temu możemy dokonać rozkładu przestrzeni

($$\star\star H=H_{1}\oplus H_{2},$$)

zgodnego z podziałem widma na część poniżej i powyżej $0$. Wówczas zakładając dla ustalenia uwagi, że $0$ ma lewostronne sąsiedztwo w całości poza widmem, mamy następujące własności tego podziału. Część operatora $L$ działająca w $H_{1}$ ma widmo zawarte w ujemnej półosi rzeczywistej oraz, ze względu na istnienie luki, odseparowane od zera (czyli $L$ jest na tej podprzestrzeni odwracalny). Część $L$ działająca w $H_{2}$ ma widmo zawarte w nieujemnej półosi rzeczywistej. W szczególności jest ona operatorem nieujemnym.

Na poniższą dysertację składają się trzy główne części. W pierwszym rozdziale wprowadzamy potrzebne pojęcia oraz przedstawiamy podstawowe rezultaty wykorzystywane dalej. Na początku przywołujemy definicje i fakty dotyczące operatorów liniowych (w ogólności nieograniczonych) w przestrzeniach Hilberta i ich widm. Ta część kończy się podaniem twierdzenia spektralnego dla operatorów samosprzężonych (twierdzenie LABEL:thm:spectral), które jest jednym z podstawowych narzędzi wykorzystywanych w tej pracy. Stwierdza ono, że dla każdego operatora liniowego i samosprzężonego $L$ istnieje jednoznacznie wyznaczona, prawostronnie ciągła, jednoparametrowa rodzina samosprzężonych projekcji (ortoprojekcji) w $H$ $\{E_{\mu}:\ \mu\in\mathbb{R}{}\}$, dla której

$$L=\int_{-\infty}^{\infty}\mu\,dE_{\mu},$$

gdzie całka po prawej stronie (tzw. całka spektralna) jest rozumiana jako granica w $H$ odpowiednich sum całkowych. Ponadto możemy wówczas dla dowolnej funkcji ciągłej $f\colon\mathbb{R}\to\mathbb{C}$ zdefiniować

$$f(L)=\int_{-\infty}^{\infty}f(\mu)\,dE_{\mu}.$$

W ten sposób możemy określić tzw. rachunek funkcyjny dla operatorów samosprzężonych w przestrzeni Hilberta $H$. W dalszej części pracy, przy użyciu wprowadzonych wcześniej pojęć, formułujemy precyzyjnie problem badany w tej dysertacji oraz opisujemy motywacje za nim stojące. Następnie, przy wykorzystaniu twierdzenia spektralnego, definiujemy podprzestrzenie $H_{1}$ oraz $H_{2}$ i dowodzimy prawdziwości rozkładu ($\star\star$ ‣ 1). W sekcji LABEL:sec:monot_oper zajmujemy się operatorami nieliniowymi monotonicznymi i maksymalnie monotonicznymi. Podajemy podstawowe definicje oraz fakty dotyczące tych odwzorowań, które wykorzystywane są potem w rozdziale LABEL:ch:trivial_ker. Ponadto przywołujemy definicje operatorów quasi-monotonicznych oraz klasy $(S_{+})$. Są one przykładami tak zwanych odwzorowań typu monotonicznego, wykorzystywanych do badania rozwiązalności równań nieliniowych. W sekcji LABEL:sec:top_deg wprowadzamy na podstawie pracy Kartsatosa i Skrypnika [KartsatosSkrypnik1999] pewne rozszerzenie klasy $(S_{+})$ obejmujące operatory, które są tylko gęsto określone w przestrzeni Hilberta. Na koniec rozdziału LABEL:ch:prelim, w sekcji LABEL:sec:top_deg podajemy twierdzenie o stopniu topologicznym dla tej klasy odwzorowań które stosujemy w rozdziale LABEL:ch:inf_essential.

W następnych dwóch rozdziałach koncentrujemy się na dowodzeniu twierdzeń o rozwiązalności równania ($\star$ ‣ 1). Odbywa się to przy udziale dodatkowych założeń narzuconych na część nieliniową $N$. Podstawową metodą stosowaną w tej pracy jest metoda perturbacyjna. Najpierw pokazujemy że istnieją rozwiązania zaburzeń wyjściowego równania postaci

($$\star\star\star \varepsilon P_{2}u+Lu+N(u)=h,$$)

gdzie $P_{2}$ jest ortoprojekcją na podprzestrzeń $H_{2}$ a $\varepsilon>0$ jest parametrem perturbacyjnym. Rozwiązania równania ($\star$ ‣ 1) szukamy następnie wśród granic

$$\lim_{\varepsilon\to 0}u_{\varepsilon},$$

gdzie $u_{\varepsilon}\in H$ dla $\varepsilon>0$ są rozwiązaniami równań zaburzonych ($\star\star\star$ ‣ 1). Ten proces odbywa się w dwóch krokach. W pierwszym wykazujemy, że przy jednostajnej ograniczoności w normie rozwiązań $u_{\varepsilon}$ względem ograniczonego parametru $0<\varepsilon<C$ powyższe granice, rozumiane w sensie słabej zbieżności, generują rozwiązania ($\star$ ‣ 1). W drugim kroku podajemy dodatkowe warunki, które zapewniają tę ograniczoność. Ponadto wykorzystujemy stopień topologiczny dla operatorów typu monotonicznego oraz własności odwzorowań maksymalnie monotonicznych w przestrzeniach Hilberta. Podkreślmy także, że w przypadku gdy równanie ($\star$ ‣ 1) posiada rozwiązanie trywialne (tzn. $N(0)=h$), to metody stosowane w tej pracy nie pozwalają wykazać istnienia rozwiązań nietrywialnych. Wynika to z faktu, że nie mamy wystarczającej kontroli nad ciągami rozwiązań równań zaburzonych ($\star\star\star$ ‣ 1). W tym przypadku udowodnione tutaj twierdzenia o rozwiązalności się trywializują.

W drugim rozdziale zakładamy dodatkowo że $0$ jest kresem dolnym widma istotnego. Wówczas okazuje się, że operator $(L+\varepsilon I)P_{2}$ działający w $H_{2}$ przynależy do klasy odwzorowań gęsto określonych spełniających warunek $(S_{+})$, która jest zdefiniowana w sekcji LABEL:sec:top_deg rozdziału LABEL:ch:prelim. Jeżeli spojrzymy na lewą stronę równania ($\star\star\star$ ‣ 1) jak na nieliniowe zaburzenie $L+\varepsilon P_{2}$, to właściwym założeniem o operatorze $N$, które pozwala pozostać w obrębie wspomnianej klasy, jest jego quasi-monotoniczność, tzn.

$$\limsup_{k\to\infty}\langle N(u_{k}),u_{k}-u_{0}\rangle_{r}\geqslant 0,$$

o ile $u_{k}\rightharpoonup u_{0}$. Tutaj $\rightharpoonup$ oznacza słabą zbieżność w $H$ a $\langle\cdot\,,\cdot\rangle_{r}:=\text{Re}\langle\cdot\,,\cdot\rangle$ jest iloczynem skalarnym w urzeczywistnieniu przestrzeni Hilberta $H$. Operatory zwarte lub monotoniczne są też quasi-monotoniczne, jednak warunek ten jest istotnie od nich słabszy. Stosując odpowiedni stopień topologiczny dowodzimy w tym rozdziale twierdzenia kontynuacyjnego dla równań zaburzonych (theorem LABEL:thm:continuation) i przy jego pomocy oraz założenia o subliniowym wzroście $N$, tzn.

$$\lim_{k\to\infty}\frac{\|N(u_{k})\|}{\|u_{k}\|}=0\quad\text{o ile}\ \|u_{k}\|\to\infty,$$

wykazujemy istnienie rozwiązań równań ($\star\star\star$ ‣ 1). Rozwiązalność ($\star$ ‣ 1) otrzymujemy badając tzw. funkcjonał recesji $J_{n}\colon H\to[-\infty,+\infty]$, który jest określony formułą

$$J_{N}(u)=\inf\left\{\liminf_{k\to+\infty}\langle N(t_{k}v_{k}),v_{k}\rangle_{r}:\ t_{k}\to+\infty,\ \{v_{k}\}_{k\in\mathbb{N}}\subset H,\ v_{k}\rightharpoonup u\right\}.$$

Funkcja $J_{N}$ jest związana z zachowaniem się w nieskończoności funkcjonału postaci $u\mapsto\langle N(u),u\rangle_{r}$. Głównym wynikiem tej części pracy jest następujące

Twierdzenie.

Niech $L$ będzie operatorem liniowym samosprzężonym i ograniczonym z dołu w zespolonej i ośrodkowej przestrzeni Hilberta $H$. Załóżmy ponadto, że $0$ jest kresem dolnym widma istotnego i $L$ ma tylko skończenie wiele ujemnych wartości własnych. Niech ponadto $h\in H$. Jeżeli $N\colon H\to H$ jest odwzorowaniem ograniczonym, demiciągłym, quasi-monotonicznym oraz zachodzi

1. $\displaystyle\lim_{k\to+\infty}\frac{\|N(u_{k})\|^{2}}{\|u_{k}\|}=0$ dla każdego ciągu $\{u_{k}\}_{k\in\mathbb{N}}\subset H$ takiego że $\|u_{k}\|\to+\infty$,

2. $\displaystyle\limsup_{k\to\infty}\frac{\langle N(u_{k}),u_{k}\rangle_{r}}{\|u_{k}\|}>0$ dla wszystkich $\{u_{k}\}_{k\in\mathbb{N}}\subset H$ takich że $\|u_{k}\|\to+\infty$.

3. $J_{N}(u)>\langle h,u\rangle_{r}$ dla każdego $u\in\operatorname{Ker}L$, $\|u\|=1$,

to równanie ($\star$ ‣ 1) posiada rozwiązanie.

Punkt (ii) w powyższym twierdzeniu jest warunkiem znakowym niezbędnym przede wszystkim w sytuacji gdy $\operatorname{Ker}L$ jest trywialne, czego nie można wykluczyć gdy wiemy tylko że $0\in\sigma_{e}(L)$. Na końcu tego rozdziału podajemy przykład zastosowania powyższego twierdzenia w przypadku gdy

$$N(u)=\phi(\|u\|)P_{B}(u),\quad u\in H,$$

gdzie $\phi\colon[0,+\infty)\to\mathbb{C}$ a $P_{B}$ jest projekcją metryczną na domkniętą kulę jednostkową w $H$.

W rozdziale trzecim opuszczamy założenie, że $0$ jest kresem dolnym widma istotnego. W tym przypadku, w przeciwieństwie do poprzedniego rozdziału, podprzestrzeń $H_{1}$ jest nieskończenie wymiarowa. Podstawowym spostrzeżeniem w tej części pracy jest fakt, że operator $LP_{2}$ działający z $H$ do $H_{2}$ jest operatorem maksymalnie monotonicznym. Aby odwzorowanie $LP_{2}+N$ pozostało w tej klasie zakładamy, że $N$ spełnia pewien warunek monotoniczności. Jest to założenie silniejsze niż quasi-monotoniczność z drugiego rozdziału. Następnie dokonujemy wielowartościowego odwrócenia równań zaburzonych ($\star\star\star$ ‣ 1) i pokazujemy, że są one równoważne inkluzji

$$L^{-1}_{\varepsilon}h\in A(v)+L^{-1}_{\varepsilon}v,\quad v\in\operatorname{Dom}(A)$$

gdzie $L_{\varepsilon}=LP_{1}+\varepsilon P_{2}$ oraz $A=(LP_{2}+N)^{-1}$. Tutaj $P_{1}$ jest ortoprojekcją na $H_{1}$. Wykorzystując własności operatorów maksymalnie monotonicznych (w szczególności twierdzenia dotyczące ich suriektywności) wykazujemy rozwiązalność powyższej inkluzji. Istnienie rozwiązań równania ($\star$ ‣ 1) dowodzimy przy wykorzystaniu funkcji recesji oraz dodatkowego warunku znakowego dla operatora nieliniowego $N$. Głównym wynikiem tego rozdziału jest

Twierdzenie.

Niech $L$ będzie operatorem liniowym samosprzężonym i ograniczonym z dołu przez $-\gamma<0$ w zespolonej i ośrodkowej przestrzeni Hilberta $H$. Załóżmy ponadto, że $0$ należy do widma istotnego $L$ oraz istnieje $\delta>0$ taka że przedział $(-\delta,0)$ jest w całości poza widmem. Niech ponadto $h\in H$. Jeżeli $N\colon H\to H$ jest odwzorowaniem ograniczonym, demiciągłym, $N(0)=0$ oraz

1. istnieje $\alpha>\gamma/\delta^{2}$ taka że dla dowolnych $u,u^{\prime}\in H$

   $$\langle N(u)-N(u^{\prime}),u-u^{\prime}\rangle_{r}\geqslant\alpha\|N(u)-N(u^{\prime})\|^{2},$$

2. $\displaystyle\limsup_{k\to\infty}\frac{\langle N(u_{k}),u_{k}\rangle_{r}}{\|u_{k}\|}>\frac{\gamma\|h\|}{\delta^{2}\alpha-\gamma}$ dla wszystkich $\{u_{k}\}_{k\in\mathbb{N}}\subset H$ takich że $\|u_{k}\|\to+\infty$.

3. $J_{N}(u)>\langle h,u\rangle_{r}$ dla każdego $u\in\operatorname{Ker}L$, $\|u\|=1$,

to równanie ($\star$ ‣ 1) posiada rozwiązanie.

Zauważmy, że punkt (i) implikuje w szczególności że operator $N$ jest monotoniczny, tzn. spełnia

$$\langle N(u)-N(u^{\prime}),u-u^{\prime}\rangle_{r}\geqslant 0$$

dla dowolnych $u,u^{\prime}\in H$. Ponadto jeżeli przyjmiemy $u^{\prime}=0$ to otrzymujemy

$$\|N(u)\|^{2}\leqslant\frac{1}{\alpha}\langle N(u),u\rangle_{r},$$

dla każdego $u\in H$. Zatem można go też interpretować jako pewien warunek wzrostu dla $N$. W szczególności pokazujemy, że w przypadku gdy $N$ jest operatorem Niemyckiego w $L^{2}(\mathbb{R}^{n}\!,\mathbb{R})$, tzn.

$$N(u)(x)=f(x,u(x)),\ x\in\mathbb{R}^{n},$$

dla dowolnego $u\in L^{2}(\mathbb{R}^{n}\!,\mathbb{R})$, gdzie $f\colon\mathbb{R}^{n}\times\mathbb{R}\to\mathbb{R}$, to $N$ spełnia (i) jeżeli $f$ jest ze względu na drugą współrzędną monotoniczna oraz jej wzrost jest jednostajnie ograniczony. Jako przykład zastosowania powyższego twierdzenia wykazujemy rozwiązalność równania Schrödingera

$$-\Delta u+V(x)u+f(x,u)=h(x)$$

w $L^{2}(\mathbb{R}^{3}\!,\mathbb{R})$.

Contents

1. 1 Opis pracy
2. 2 Introduction

Chapter 2 Introduction

Keywords: semilinear equations, essential spectrum of linear operator, topological degree, maximal monotone operators, monotony type operators

The main goal of this dissertation is to find conditions which will guarantee the existence of solutions in the Hilbert space $H$ of semilinear equation

($$\star Lu+N(u)=h$$)

where $L$ is a linear and self-adjoint operator, $N$ a non-linear mapping and $h\in H$. In this project we concentrate on the case when $0$ belongs to the essential spectrum of operator $L$ which was not previously studied in this general setting.

The essential spectrum emerges in particular when $L$ comes from a differential operator defined on an unbounded domain in $\mathbb{R}^{n}$. For example this is the case for the Laplace operator $-\Delta$ on $\mathbb{R}^{n}$ [Kato1995, Ch. V.5.2, p. 299] or for a wide class of Schrödinger operators $S=-\Delta+V$ [ReedSimon1978]. The goal of this work is to study the solvability of equation ($\star$ ‣ 2) when $0$ is an element of essential spectrum of operator $L$ and the boundary point of its spectral gap. The basic feature of this situation, which distinguish it from the case of operators with purely discrete spectrum, is that the kernel of $L$ can be trivial and the resolvent of $L$ is not a compact operator. To compensate for this lack of compactness we explore various monotonicity conditions. We also rely on the perturbation technique in which we firstly consider equations with parameter $\varepsilon$ such that for $\varepsilon=0$ we get ($\star$ ‣ 2). We prove the solvability of these supplementary equations and then search for the solutions of ($\star$ ‣ 2) as limits of sequences of perturbed solutions as $\varepsilon$ goes to zero.

This thesis is divided into three parts.

Chapter LABEL:ch:prelim is concerned with prerequisites. Firstly, we recall the basic definitions and facts about linear (generally unbounded) operators in a Hilbert space and their spectra. This culminates with the formulation of the spectral theorem for self-adjoint operators (theorem LABEL:thm:spectral) which is one of our basic tools. Then we precisely describe the problem of this thesis, give the motivation for its study and make the decomposition of a Hilbert space $H$ according to spectral properties of $L$. Next in section LABEL:sec:monot_oper we move to non-linear mappings and give a brief survey of the theory of maximal monotone operators which is used in chapter LABEL:ch:trivial_ker. Moreover we formulate definitions and give some remarks concerning quasi-monotone and monotone type operators of class $(S_{+})$ applied in chapter LABEL:ch:inf_essential. Finally in section LABEL:sec:top_deg we present the topological degree for mappings of class $(S_{+})$.

In chapter LABEL:ch:inf_essential we additionally assume that $0$ is the infimum of the essential spectrum of $L$. Hence, we can only have a discrete set of eigenvalues of finite multiplicity below zero. We apply the degree theory for mappings of class $(S_{+})$ to the operator given by the left hand side of equation ($\star$ ‣ 2). We assume that non-linear part $N$ is quasi-monotone and satisfies sublinear growth condition. The former assumption is crucial to ensure that the perturbation of the left hand side of ($\star$ ‣ 2) is of class $(S_{+})$ on certain subspace of $H$ and the latter allows us to control the perturbed solutions. Moreover, since $0$ can have non-trivial eigenspace, we make use of the so called recession functional connected with $L$ and $N$. It allows us to control the behaviour of non-linear part on the kernel of $L$.

In chapter LABEL:ch:trivial_ker we allow the essential spectrum of $L$ to lay below zero. Our method is based on the observation that certain perturbation of operator $L$ is maximal monotone on the subspace of $H$ corresponding to non-negative part of the spectrum of $L$. In order to extend this property to the perturbation of the left hand side of ($\star$ ‣ 2) we assume that operator $N$ satisfies as well certain monotonicity condition. Next we explore the surjectivity properties of maximal monotone operators to show the existence of solutions to the class of perturbed equations. Finally with the help of recession functional and a growth conditions on $N$ we make the limiting step and prove the solvability of ($\star$ ‣ 2).